Η γρίπη επανέρχεται κάθε χρόνο με τον ίδιο σχεδόν τρόπο, αλλά ποτέ δεν είναι η ίδια. Μεταλλάσσεται, ξεγλιστρά από την ανοσία, προσαρμόζεται στις άμυνες μας και μας υπενθυμίζει ότι όσο προηγμένη κι αν είναι η ιατρική, ο άνθρωπος δεν έχει ακόμη κερδίσει αυτή τη μάχη. Τη συνηθίσαμε, τη θεωρήσαμε “διαχειρίσιμη”, όμως κάθε χειμώνα αφήνει πίσω της χιλιάδες θανάτους, εξάντληση των συστημάτων υγείας και μια μόνιμη αίσθηση ότι απλώς περιορίζουμε τις απώλειες.
Μέσα σε αυτό το γνώριμο τοπίο, η ιδέα ότι μια τεχνολογία όπως το CRISPR θα μπορούσε να “σταματήσει” τη γρίπη, επειδή αλλάζει τον τρόπο που σκεφτόμαστε τις ιώσεις. Μέχρι σήμερα, η προσέγγιση ήταν αμυντική: εμβόλια που προσαρμόζονται κάθε χρόνο, φάρμακα που στοχεύουν συγκεκριμένα στελέχη, μέτρα πρόληψης. Το CRISPR προτείνει μια παρέμβαση στο πιο βαθύ επίπεδο: στον γενετικό μηχανισμό του ίδιου του ιού.
Η γρίπη βασίζεται στο RNA για να πολλαπλασιαστεί. Αυτό είναι το «εγχειρίδιο οδηγιών» της. Αν αυτό το εγχειρίδιο καταστραφεί, ο ιός δεν μπορεί να συνεχίσει. Εκεί ακριβώς παρεμβαίνει μια λιγότερο γνωστή εκδοχή του CRISPR, το ένζυμο Cas13. Σε αντίθεση με το πιο διάσημο Cas9 που κόβει DNA, το Cas13 κόβει RNA και όταν κόβεις το RNA της γρίπης, της αφαιρείς τη δυνατότητα να αναπαραχθεί κυριολεκτικά.
Η ιδέα που επεξεργάζονται ερευνητές είναι απλή στη θεωρία αλλά σύνθετη στην πράξη: ένα ρινικό σπρέι ή μια ένεση που θα “εκπαιδεύει” τα κύτταρα του αναπνευστικού να παράγουν προσωρινά το Cas13. Μαζί ένα μόριο-οδηγός θα κατευθύνει το ένζυμο σε συγκεκριμένα τμήματα του ιού. Όταν ο ιός εισβάλει, το σύστημα θα είναι ήδη έτοιμο. Σαν μια άμυνα πρώτης γραμμής που δεν περιμένει να αρρωστήσεις για να αντιδράσει.
Το εντυπωσιακό στοιχείο αυτής της προσέγγισης είναι η καθολικότητα. Οι επιστήμονες στοχεύουν “συντηρημένες” περιοχές του ιού, κομμάτια του γενετικού του υλικού που παραμένουν σχεδόν ίδια σε όλα τα στελέχη. Εκείνα τα σημεία που, αν αλλάξουν ο ιός παύει να λειτουργεί. Σε αντίθεση με τα σημερινά αντιικά φάρμακα που συχνά χάνουν την αποτελεσματικότητά τους καθώς ο ιός εξελίσσεται, το CRISPR υπόσχεται κάτι πιο ανθεκτικό στον χρόνο. Μια λύση που δεν κυνηγά τη γρίπη, αλλά της κόβει τον δρόμο.
Τα πρώτα εργαστηριακά αποτελέσματα είναι ενθαρρυντικά. Σε μοντέλα ανθρώπινων πνευμονικών κυττάρων, η τεχνολογία κατάφερε να αναστείλει την αναπαραγωγή διαφορετικών στελεχών της γρίπης, χωρίς να προκαλέσει βλάβες στα κύτταρα. Μάλιστα, φάνηκε να μειώνει και τη φλεγμονώδη αντίδραση, εκείνη που ευθύνεται για πολλά από τα βαριά συμπτώματα.
Το CRISPR προέρχεται από βακτήρια. Είναι ένα εργαλείο ξένο προς τον άνθρωπο. Το ανοσοποιητικό σύστημα μπορεί να το αναγνωρίσει ως απειλή. Υπάρχει επίσης πάντα ο φόβος των “παράπλευρων απωλειών”: μήπως στην προσπάθεια να κόψει το RNA του ιού, επηρεάσει και άλλα μόρια. Μέχρι στιγμής οι ενδείξεις είναι καθησυχαστικές, αλλά κανείς δε μιλά για άμεσες εφαρμογές. Αυτή είναι έρευνα που χτίζεται αργά με προσοχή, γιατί το διακύβευμα είναι μεγάλο.
Παράλληλα ανοίγει και ένας άλλος δρόμος σκέψης, να στοχεύσουμε στον “άνθρωπο”. Ο ιός της γρίπης χρησιμοποιεί συγκεκριμένα ανθρώπινα γονίδια για να εισέλθει και να αναπαραχθεί. Αν μπορούσαμε να “χαμηλώσουμε” προσωρινά τη λειτουργία αυτών των γονιδίων σε συγκεκριμένους ιστούς, ίσως να του κλείναμε την πόρτα για όσο χρειάζεται. Είναι μια πιο διακριτική, ίσως πιο ασφαλής προσέγγιση που όμως βρίσκεται ακόμη σε πειραματικό στάδιο.
Η γρίπη είναι αμείλικτη γιατί εξελίσσεται. Το CRISPR είναι ελπιδοφόρο γιατί κάνει ακριβώς το ίδιο κι υπόσχεται ακρίβεια. Αν κάποτε καταφέρουμε να μεταφέρουμε αυτή την τεχνολογία με ασφάλεια στον άνθρωπο, τότε η σχέση μας με τη γρίπη ίσως αλλάξει ριζικά. Από μια αιώνια καταδίωξη, σε έναν έλεγχο και αυτό για μια ασθένεια που θεωρούμε “συνηθισμένη” θα ήταν μια σιωπηλή επανάσταση.
*Με στοιχεία από το Wired
➪ Ακολουθήστε το OLAFAQ στο Facebook, Bluesky και Instagram.
