Το Πικνίκ στο πλάι του δρόμου των αδερφών Αρκάντι και Μπορίς Στρουγκάτσκι θεωρείται καλτ μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας∙ υπήρξε η πρώτη ύλη για το σενάριο του γεμάτου μυστικισμό Stalker του Αντρέι Ταρκόφσκι (1979). Πέρα όμως από την κινηματογραφική σύνδεση, το μυθιστόρημα αυτό καθαυτό ήταν ένα πρωτοποριακό για την εποχή του έργο, το οποίο αναγείρει ηθικά, φιλοσοφικά και κοινωνιολογικά ερωτήματα, τα οποία υπερβαίνουν τα στενά όρια της ΕΦ – σε αντιστοιχία, ας πούμε, με τα έργα του άλλο μεγάλου Σοβιετικού συγγραφέα του είδους, του Στανισλάβ Λεμ.

Καταρχάς οι αδερφοί Στρουγκάτκσι ήταν κι οι ίδιοι επιστήμονες, πριν αφοσιωθούν στη συγγραφή. Ήταν ενεργά μέλη της ζωηρής Εταιρείας Συγγραφέων ΕΦ της Σοβιετικής Ένωσης, μαζί με ονόματα όπως ο Λεμ, ο Ιβάν Εφρέμοφ και ο Γκιόργκι Μαρτίνοφ. Οι ζυμώσεις που λάμβαναν χώρα στους κύκλους της sci-fi ιντελιγκέντσιας περιγράφονται διεξοδικά στο επίμετρο του μελετητή του είδους Erik Simon. Όπως σημειώνει ο τελευταίος, οι περισσότεροι από αυτούς τους συγγραφείς, με εξαίρεση τον Λεμ ή έργα όπως το Ανδρομέδα του Εφρέμοφ, έγραφαν περισσότερο ουτοπίες παρά δυστοπίες∙ ουτοπίες που εξυμνούσαν τελειοποιημένες εκδοχές της κομμουνιστικής κοινωνίας. Εξάλλου, οι συγγραφείς αυτοί χρειάζονταν πρώτα να εξασφαλίσουν την έγκριση των αρχών για να εκδώσουν τα έργα τους. Έτσι, προκαλεί μάλλον έκπληξη το γεγονός ότι ένα έργο όπως το Πικνίκ στο πλάι του δρόμου των αδερφών Στρουγκάτσκι δεν συνάντησε κανένα εμπόδιο από τη σοβιετική λογοκρισία και εκδόθηκε σχεδόν αυτούσιο το 1972 – αφαιρέθηκαν μόνο ορισμένες βωμολοχίες, όπως αναφέρεται στο εκδοτικό σημείωμα.

Το κοσμοϊστορικό γεγονός που σκεπάζει την πλοκή του μυθιστορήματος είναι η επονομαζόμενη Επίσκεψη. Για άγνωστους λόγους, εξωγήινοι επισκέφτηκαν κάποια στιγμή τη Γη. Δεν έμειναν για πολύ. Στο πέρασμά τους, εγκατέλειψαν Ζώνες όπου η πραγματικότητα δεν είναι πλέον σταθερή. Ζώνες γεμάτες εξωγήινη τεχνολογία που οι άνθρωποι θα κάνουν τα πάντα για να αποκτήσουν.

Οι Ζώνες είναι μέρη που δεν ακολουθούν καμία ανθρώπινη λογική ή κανέναν φυσικό νόμο αυτού του πλανήτη. Για παράδειγμα, υπάρχουν τυχαία σημεία απίστευτα υψηλής βαρύτητας που θα συντρίψουν οτιδήποτε διασχίσει το όριο τους. Η ασημαντότητα της ανθρωπότητας τονίζεται περαιτέρω από το γεγονός ότι ακόμη και μετά από χρόνια μελέτης, τα καλύτερα μυαλά μας δεν είναι σε θέση να κατανοήσουν, πόσο μάλλον να ανακατασκευάσουν οποιοδήποτε από τα αντικείμενα που βρίσκονται στις Ζώνες.

Στην αρχή, τα σύνορα ελέγχονται από τον στρατό και η περιοχή μελετάται εκτενώς από επιστήμονες. Μέχρι το τέλος του μυθιστορήματος, η Ζώνη έχει λεηλατηθεί από τα περισσότερα από τα χρήσιμα υλικά της. Τώρα, οι άνθρωποι πληρώνουν αδρά για να κάνουν πικνίκ ακριβώς έξω από τα όριά της. Αυτό που κάποτε ήταν ζωτικής σημασίας για την ικανότητά να επεκτείνει την ανθρώπινη γνώση καταλήγει να είναι απλώς κάτι αξιοπερίεργο.

Μέρος αυτής της αλλαγής μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι η Ζώνη δεν επεκτείνει πραγματικά τόσο πολύ την ανθρώπινη γνώση. Μας δίνει εξωγήινες μπαταρίες που δεν φαίνεται να εξαντλούνται ποτέ, αλλά δεν καταλαβαίνουμε πώς λειτουργούν. Επιπλέον, σε κάποιο σημείο, ένας χαρακτήρας παραδέχεται ότι αυτό που είναι θανατηφόρο για τους ανθρώπους μπορεί να είναι ωφέλιμο για τους εξωγήινους, επομένως αυτό που οι ερευνητές αποκαλούν «παγίδες» μπορεί να σημαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό για τους δημιουργούς τους. Η ικανότητά μας να κατανοούμε τους εξωγήινους ή τα τεχνουργήματά τους δεν έχει σχεδόν καθόλου προχωρήσει.

Στις Ζώνες τολμούν να εισέλθουν μόνο οι ριψοκίνδυνοι άντρες που είναι γνωστοί ως Στάλκερ. Στάλκερ σημαίνει τυχοδιώκτης, κλέφτης, παράνομος· επίσης θαρραλέος, διορατικός, με σπάνιες ικανότητες. Αυτός που πηγαίνει εκεί όπου κανείς άλλος δεν τολμά. Οι αδερφοί Στρουγκάτσκι παραδέχτηκαν ότι δανείστηκαν τη λέξη από το αποικιοκρατικό μυθιστόρημα Stalky & Co του Ράνγιαρντ Κίπλινγκ, το οποίο και μετάφρασαν πρόχειρα Ο Στάλκι και εγώ.

‘Eνας τέτοιος Στάλκερ είναι ο Ρέντρικ Σούχαρτ, ο κεντρικός ήρωας του μυθιστορήματος. Εισέρχεται παράνομα στις Ζώνες για να αποκτήσει αντικείμενα για να τα πουλήσει στη μαύρη αγορά. Ο Ρεντ αναζητά μια Χρυσή Σφαίρα, η οποία φέρεται να έχει την ικανότητα να εκπληρώνει ευχές. Ο Ρεντ έχει κάνει φυλακή και είναι παντρεμένος με την Γκούτα. Έχουν μια κόρη η οποία αποκαλείται χαϊδευτικά «Πιθηκάκι», πιθανώς λόγω γενετικών δυσμορφιών που προκύπτουν από την παρατεταμένη έκθεση του Ρεντ στις μολυσμένες εκτάσεις.

Παρόλα αυτά, ο Ρέντρικ συνεχίζει να μπαίνει στη Ζώνη και να πουλάει τα ευρήματα στη μαύρη αγορά. Μάλιστα εκπαιδεύει και άλλους να το κάνουν, καθώς είναι το μόνο πράγμα που ξέρει να κάνει καλά. Αλλά τα αιτήματα για ανάκτηση ορισμένων αντικειμένων αρχίζουν να βαραίνουν τη συνείδηση ​​του Ρέντρικ: τι καλό θα μπορούσε πραγματικά να κάνει οτιδήποτε από αυτά, αν κυκλοφορούσε στον κόσμο; Οι συνέπειες των αποφάσεων του Ρεντ αρχίζουν να συσσωρεύονται όλο και περισσότερο, θέτοντας σε κίνδυνο την οικογένειά του, τη ζωή του και ίσως τη μοίρα του ίδιου του κόσμου.

Οι Ζώνες μοιάζουν λίγο με τις περιοχές των χρυσοθήρων της Άγριας Δύσης. Είναι σκληρές, άγονες, άνυδρες, απόλυτα μοναχικές. Γύρω τους έχουν διατηρηθεί κάποιες πόλεις από την εποχή πριν από την Επίσκεψη, οι οποίες πλέον θυμίζουν περισσότερο στρατιωτικές ή επιστημονικές βάσεις. Πρόκειται για πόλεις-φαντάσματα και πάλι σε αναλογίες με τους οικισμούς που αναπτύσσονταν προσωρινά γύρω από τα χρυσορυχεία στο Φαρ Ουέστ. Αλλά και οι ίδιοι οι Στάλκερ μοιάζουν με τους σκληροτράχηλους ιχνηλάτες και θηρευτές της ίδιας εποχής.

Βεβαίως, οι απαγορευμένες περιοχές στο μυθιστόρημα των Στρουγκάτσι προσιδιάζουν κάπως και στην αντίστοιχη «Ζώνη» (The Zone) στο Ουράνιο τόξο της βαρύτητας του Τόμας Πίντσον (1973): στο χαοτικό, άνομο και σουρεαλιστικό τοπίο της Ευρώπης (κυρίως της Γερμανίας) μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου πλοηγείται ο κεντρικός ήρωας Τάιρον Σλοθροπ για να ανακαλύψει τα μυστικά του γερμανικού πυραύλου V-2.

Η ατμόσφαιρα του βιβλίου είναι πολύ βαριά και απειλητική, σε σημείο που συναισθάνεσαι τον φόβο που νιώθουν ο Ρεντ και οι άλλοι Στάλκερ όταν εισέρχονται στις Ζώνες. Ο ίδιος ο Ρεντ δεν επιδιώκει να κατανοήσει τα γεγονότα που προηγήθηκαν της έναρξης του βιβλίου. Δεν διερωτάται για την ύπαρξη εξωγήινης ζωής ή τι σημαίνει αυτή για την ανθρωπότητα, αντίθετα αποδέχεται ότι ο κόσμος μας είναι διαφορετικός από τους άλλους κόσμους – αν υπάρχουν.

Οι Στρουγκάτσκι χαράσσουν μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στα όρια της κανονικότητας και τα θαύματα και τις απειλές της Ζώνης. Οι συγγραφείς θέτουν τα εξής ερωτήματα: αν οι εξωγήινοι επισκέπτονταν τη Γη, θα είχαν καταδεχτεί να προσέξουν τους ανθρώπους ή θα τους φαινόμασταν ένα αδιάφορο είδος ζωής; Μήπως υπάρχουν όρια στο επίπεδο της τεχνολογίας που είμαστε ικανοί να διαχειριστούμε; Μήπως είναι μάταιο να αναζητάμε βέβαιες απαντήσεις σε όλα τα ερωτήματα;

Τίποτα δεν εξηγείται πλήρως – ούτε θα έπρεπε. Αλλά αυτό ακριβώς καθιστά το έργο των Στρουγκάτσκι ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα.

➪ Αρκάντι & Μπορίς Στρουγκάτσκι, Πικνίκ στο πλάι του δρόμου • μτφρ: Γιώργος Πινακούλας • Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2026 • σελ. 296

 

➪ Ακολουθήστε το OLAFAQ στο Facebook, Bluesky και Instagram.