Ζούμε σε μια εποχή όπου όλοι μιλάνε για mindset λες και είναι εφαρμογή που την κατεβάζεις και ξαφνικά λειτουργείς καλύτερα. Η λέξη έχει φθαρεί. Έχει γίνει σύνθημα, hashtag, προϊόν. Όμως η καθημερινότητα δεν αλλάζει επειδή είπαμε μια ωραία φράση μπροστά στον καθρέφτη. Η καθημερινότητα είναι σκληρή, επαναλαμβανόμενη και συχνά αδιάφορη για τις προσωπικές μας αφηγήσεις. Εκεί δοκιμάζεται πραγματικά ο τρόπος σκέψης.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι οι δυσκολίες αλλά η ερμηνεία τους. Οι περισσότεροι δεν καταρρέουμε από τα γεγονότα αλλά από το νόημα που τους δίνουμε. Αν μια αποτυχία την βαφτίσουμε απόδειξη ότι δεν αξίζουμε, τότε το παιχνίδι έχει τελειώσει πριν καν αρχίσει. Η γνωστική προσέγγιση του Aaron Beck το εξηγεί καθαρά. Οι αυτόματες σκέψεις γεννούν συναίσθημα και το συναίσθημα συμπεριφορά. Αν δεν μπει φίλτρο στη σκέψη, η καθημερινότητα γίνεται μόνιμο πεδίο αυτοϋπονόμευσης.

Και εδώ αρχίζει η καυτηρίαση. Έχουμε μάθει να δραματοποιούμε. Μικρή δυσκολία, μεγάλη αφήγηση. Μια κακή μέρα στην δουλειά γίνεται απόδειξη ότι το σύστημα είναι εναντίον μας. Μια απόρριψη γίνεται σφραγίδα ανεπάρκειας. Αυτή η υπερβολή δεν είναι ρομαντική, είναι παιδική. Το mindset ωριμάζει όταν σταματάμε να ερμηνεύουμε τα πάντα ως προσωπική τραγωδία.

Η εμμονή με την θετικότητα είναι εξίσου προβληματική. Η κουλτούρα της ψευδοενθάρρυνσης υπόσχεται ότι αν σκέφτεσαι θετικά όλα θα πάνε καλά. Δεν ισχύει. Υπάρχουν αντικειμενικοί περιορισμοί, οικονομικοί, κοινωνικοί, βιολογικοί. Η θεωρία της ανάπτυξης της Carol Dweck δεν λέει ότι όλοι θα πετύχουν τα πάντα. Λέει ότι οι ικανότητες καλλιεργούνται μέσα σε όρια. Αν αγνοήσεις τα όρια, απλώς θα απογοητευτείς πιο έντονα.

Χρειάζεται ρεαλισμός. Και ο ρεαλισμός πονάει. Δεν είμαστε όλοι εξαιρετικοί σε όλα. Δεν θα έχουμε όλοι εντυπωσιακή καριέρα. Δεν θα αναγνωριστούν όλες οι προσπάθειες. Αν το mindset βασίζεται σε φαντασιακές υποσχέσεις, θα σπάσει με την πρώτη επαφή με την πραγματικότητα. Η ανθεκτικότητα χτίζεται πάνω στην αποδοχή της πραγματικής μας θέσης και όχι σε φουσκωμένες προσδοκίες.

Ένα ακόμη πρόβλημα είναι η σύγχυση ανάμεσα στην ταυτότητα και την απόδοση. Αποτυγχάνεις σε μια εξέταση και ξαφνικά γίνεσαι αποτυχημένος άνθρωπος. Δέχεσαι κριτική και θεωρείς ότι ακυρώνεται η αξία σου. Αυτή η συγχώνευση είναι καταστροφική. Ο στωικισμός του Epictetus επιμένει στη διάκριση ανάμεσα σε αυτό που ελέγχουμε και σε αυτό που δεν ελέγχουμε. Η απόδοση σε μια συγκεκριμένη στιγμή επηρεάζεται από δεκάδες παράγοντες. Η αξία ως πρόσωπο δεν εξαντλείται σε μια πράξη.

Ας καυτηριάσουμε και κάτι ακόμα. Την διαρκή σύγκριση. Τα κοινωνικά δίκτυα έχουν μετατρέψει την καθημερινότητα σε διαγωνισμό προβολής. Βλέπουμε στιγμές επιτυχίας των άλλων και τις συγκρίνουμε με τις δικές μας αμφιβολίες. Αυτή η σύγκριση είναι στρεβλή από την αρχή. Συγκρίνουμε το παρασκήνιο μας με το προσκήνιο των άλλων. Και μετά αναρωτιόμαστε γιατί νιώθουμε ανεπαρκείς.

Η προσοχή είναι το πιο υποτιμημένο εργαλείο επιβίωσης. Η Simone Weil μιλούσε για την προσοχή ως πράξη πειθαρχίας. Σήμερα η προσοχή μας είναι διαλυμένη. Ειδοποιήσεις, μηνύματα, ειδήσεις, ατελείωτη ροή περιεχομένου. Ο εγκέφαλος δεν σχεδιάστηκε για αυτή την υπερδιέγερση. Όταν η προσοχή διασπάται, η σκέψη γίνεται ρηχή. Και όταν η σκέψη είναι ρηχή, οι αντιδράσεις είναι παρορμητικές. Μετά απορούμε γιατί νιώθουμε μόνιμη ένταση.

Η αλλαγή mindset δεν είναι αφηρημένη έννοια. Είναι πρακτική άσκηση. Να σταματήσεις πριν αντιδράσεις. Να ελέγξεις την πρώτη ερμηνεία. Να αναρωτηθείς αν αυτό που σκέφτεσαι είναι δεδομένο ή υπόθεση. Αυτή η μικρή παύση κάνει τεράστια διαφορά.

Πρέπει επίσης να καυτηριάσουμε την ιδέα ότι η παραγωγικότητα είναι ταυτόσημη με την αξία. Αν μια μέρα δεν είσαι αποδοτικός, δεν σημαίνει ότι δεν αξίζεις. Ο ανθρώπινος οργανισμός λειτουργεί με κύκλους. Υπάρχει κόπωση, υπάρχει ανάγκη για ανάπαυση. Η συνεχής πίεση για απόδοση οδηγεί σε εξουθένωση. Και η εξουθένωση δεν διορθώνεται με περισσότερη πίεση.

Το mindset που επιβιώνει στην καθημερινότητα έχει τρία βασικά χαρακτηριστικά. Ρεαλισμό, πειθαρχία και εσωτερικό κέντρο αξιολόγησης. Ρεαλισμό για να βλέπεις τα πράγματα όπως είναι. Πειθαρχία για να πράττεις ακόμα και όταν δεν έχεις διάθεση. Εσωτερικό κέντρο για να μην εξαρτάσαι αποκλειστικά από την εξωτερική επιβεβαίωση.

Και κάτι τελευταίο που συχνά αποφεύγουμε. Ευθύνη. Είναι πιο εύκολο να κατηγορούμε συνθήκες, σύστημα, άλλους ανθρώπους. Κάποιες φορές δικαιολογημένα. Αλλά αν δεν εντοπίσεις το δικό σου μερίδιο ευθύνης, δεν έχεις καμία δυνατότητα παρέμβασης. Η ευθύνη δεν είναι αυτομαστίγωμα. Είναι αναγνώριση περιθωρίου δράσης.

Το mindset δεν είναι μαγικό φίλτρο που εξαφανίζει την δυσκολία. Είναι τρόπος να μην διαλύεσαι από αυτήν. Η καθημερινότητα θα συνεχίσει να έχει πίεση, αστάθεια και αβεβαιότητα. Αυτό που αλλάζει είναι ο τρόπος που την επεξεργάζεσαι. Αν μάθεις να διαχωρίζεις γεγονός από ερμηνεία, απόδοση από ταυτότητα, επιθυμία από πραγματικότητα, τότε δημιουργείται ένας εσωτερικός χώρος. Σε αυτόν τον χώρο μπορείς να αναπνεύσεις πριν αντιδράσεις.