Το φαινόμενο του burnout έχει αναγνωριστεί επίσημα από τον World Health Organization ως επαγγελματικό σύνδρομο. Η αναγνώριση αυτή όμως μοιάζει ειρωνική, αν σκεφτεί κανείς ότι στην πράξη η κοινωνία εξακολουθεί να το αντιμετωπίζει σχεδόν ως φυσική συνέπεια της επιτυχίας. Η εξουθένωση δεν προκαλεί πλέον σοκ. Προκαλεί κατανόηση, καμιά φορά και θαυμασμό. Αν είσαι διαρκώς κουρασμένος, σημαίνει ότι προσπαθείς. Αν δεν έχεις χρόνο, σημαίνει ότι είσαι απαραίτητος.
Η κουλτούρα της υπερπαραγωγικότητας έχει διαμορφώσει ένα επικίνδυνο πρότυπο ανθρώπου. Πρόκειται για το άτομο που δεν σταματά ποτέ, που ανταποκρίνεται άμεσα, που αποδίδει διαρκώς, που αντέχει πίεση χωρίς να διαμαρτύρεται. Η αντοχή εξιδανικεύεται. Η ευαλωτότητα αποσιωπάται. Η κοινωνία δεν επιβραβεύει την ισορροπία, επιβραβεύει την υπέρβαση των ορίων.
Σε ένα περιβάλλον αβεβαιότητας και έντονου ανταγωνισμού, η εργασιακή ανασφάλεια λειτουργεί ως αόρατος μοχλός πίεσης. Ο φόβος της απόλυσης ή της αντικατάστασης ωθεί τους ανθρώπους να δέχονται περισσότερα από όσα μπορούν να αντέξουν. Δεν πρόκειται απλώς για φιλοδοξία. Πρόκειται για στρατηγική επιβίωσης. Όταν η αγορά εργασίας μετατρέπεται σε αρένα, η εξάντληση μοιάζει αναπόφευκτη.
Το πρόβλημα γίνεται βαθύτερο όταν η πίεση παύει να είναι μόνο εξωτερική και εσωτερικεύεται. Η τελειομανία, η ανάγκη ελέγχου, η εμμονή με την απόδοση καλλιεργούνται και παρουσιάζονται ως αρετές. Ο εργαζόμενος δεν χρειάζεται πλέον αυστηρό προϊστάμενο. Γίνεται ο ίδιος ο πιο αυστηρός επιτηρητής του εαυτού του. Η εκμετάλλευση μετατρέπεται σε αυτοεκμετάλλευση.
Παράλληλα, η τεχνολογία έχει διαλύσει τα όρια μεταξύ επαγγελματικού και προσωπικού χρόνου. Η διαρκής συνδεσιμότητα δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι η εργασία πρέπει να συνεχίζεται χωρίς διακοπή. Μηνύματα, ηλεκτρονική αλληλογραφία, ειδοποιήσεις. Το γραφείο χωρά πλέον στην τσέπη. Το σπίτι δεν αποτελεί χώρο αποσύνδεσης αλλά προέκταση της εργασιακής υποχρέωσης. Η ξεκούραση διακόπτεται, η συγκέντρωση διασπάται, η ψυχική ανάκαμψη καθίσταται ελλιπής.
Το burnout δεν είναι απλή κόπωση. Είναι μια σύνθετη ψυχολογική κατάσταση που χαρακτηρίζεται από συναισθηματική εξάντληση, κυνισμό και αίσθηση μειωμένης αποτελεσματικότητας. Ο άνθρωπος νιώθει ότι αδειάζει εσωτερικά. Χάνει το νόημα της προσπάθειας. Αποστασιοποιείται από το αντικείμενο της εργασίας του. Συχνά εμφανίζονται σωματικά συμπτώματα, διαταραχές ύπνου, ευερεθιστότητα, αίσθημα κενού. Κι όμως, παρά τη σοβαρότητα των επιπτώσεων, η δημόσια συζήτηση γύρω από το θέμα παραμένει επιφανειακή.
Αντί να εξετάζονται οι δομικές αιτίες, η ευθύνη μεταφέρεται στο άτομο. Αν κατέρρευσες, δεν διαχειρίστηκες σωστά τον χρόνο σου. Αν εξαντλήθηκες, δεν έθεσες όρια. Αν αγχώθηκες, δεν έκανες επαρκή αυτοφροντίδα. Έτσι, η συστημική παθογένεια μετατρέπεται σε προσωπική αποτυχία. Η κοινωνία απαιτεί ανθεκτικότητα, αλλά σπάνια αναρωτιέται πόσο βάρος είναι δίκαιο να σηκώνει κάποιος.
Η ταύτιση της προσωπικής αξίας με την επαγγελματική επίδοση αποτελεί ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο. Ο άνθρωπος συστήνεται με βάση το επάγγελμά του. Η αυτοεκτίμηση εξαρτάται από αξιολογήσεις, στόχους, αποτελέσματα. Όταν η εργασία γίνεται ο κύριος άξονας ταυτότητας, κάθε επαγγελματική αποτυχία βιώνεται ως υπαρξιακή απειλή. Η ζωή περιορίζεται σε δείκτες απόδοσης.
Το παράδοξο είναι ότι αυτή η αδιάκοπη επιδίωξη παραγωγικότητας δεν οδηγεί απαραίτητα σε ουσιαστική ικανοποίηση. Αντίθετα, συχνά ενισχύει το αίσθημα κενού. Οι στόχοι επιτυγχάνονται, αλλά η ηρεμία δεν έρχεται. Πάντα υπάρχει ένας επόμενος στόχος. Μια νέα απαίτηση. Μια νέα σύγκριση. Η επιτυχία μετατρέπεται σε κινούμενο στόχο που δεν επιτρέπει σταθερότητα.
Αξίζει να αναρωτηθούμε τι είδους κοινωνία διαμορφώνουμε όταν θεωρούμε αυτονόητο ότι οι νέοι εργαζόμενοι θα βιώσουν εξάντληση πριν ακόμη σταθεροποιηθούν επαγγελματικά. Όταν η φράση είμαι κουρασμένος ακούγεται καθημερινά, χωρίς να προκαλεί ανησυχία. Όταν η ψυχική φθορά αντιμετωπίζεται ως παρενέργεια της φιλοδοξίας. Η κανονικοποίηση της εξουθένωσης είναι ίσως το πιο επικίνδυνο σύμπτωμα της εποχής.
Η εργασία μπορεί και πρέπει να προσφέρει νόημα, δημιουργικότητα και κοινωνική ένταξη. Δεν οφείλει όμως να καταβροχθίζει την υπόλοιπη ζωή. Η ισορροπία δεν είναι ένδειξη έλλειψης φιλοδοξίας. Είναι ένδειξη ωριμότητας. Μια κοινωνία που αγνοεί τα όρια των ανθρώπων της, αργά ή γρήγορα θα αντιμετωπίσει συλλογικές συνέπειες, αυξημένα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης και αποξένωσης.
Ίσως τελικά χρειάζεται μια βαθύτερη πολιτισμική αναθεώρηση. Να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει επιτυχία. Να αποδεσμεύσουμε την ανθρώπινη αξία από την αδιάκοπη απόδοση. Να αποδεχτούμε ότι η ανάπαυση, η προσωπική ζωή, η ψυχική υγεία δεν αποτελούν εμπόδια στην πρόοδο αλλά προϋποθέσεις βιωσιμότητας.
Ο άνθρωπος δεν είναι παραγωγική μονάδα. Είναι ον με ανάγκες, όρια και ευαλωτότητα. Αν συνεχίσουμε να αγνοούμε αυτή την απλή αλήθεια, τότε η εργασιακή εξουθένωση δεν θα αποτελεί εξαίρεση αλλά κανόνα. Και μια κοινωνία που έχει ως κανόνα την εξάντληση δύσκολα μπορεί να χαρακτηριστεί υγιής.
