Θυμάμαι κάποτε στο Καποδιστριακό ανάμεσα σε Αραβολογίες, Ιστορίες Τέχνης κι ένα σωρό άλλα επιλεγόμενα μαθήματα συναρπαστικά να σκάει σαν εξωσχολικός επισκέπτης η Λαογραφία με ήθη και έθιμα εξωλογικά, δοξασίες και θρύλους γοητευτικούς, μυθικές υπάρξεις και λαϊκά αφηγήματα.

Δεκάδες σελίδες σημειώσεων με ερμηνείες παραδόσεων, μικρών πράξεων συμβολικών για τον εξευμενισμό κακών πνευμάτων ή μιας ακολουθίας τελετουργικών πάντα με στόχο τον ερχομό του καλού, της αφθονίας, της γονιμότητας στο σπίτι, στην οικογένεια, στο σώμα, στην ψυχή.

Παραλλαγές ανά τόπο και χωριό, “παράθυρα” μικρά στη σκέψη, στη ζωή και στις συνήθειες κάθε κοινωνίας με αλληγορίες και μύθους που φέρνουν μέσα τους αξίες, φόβους και όλη την αβεβαιότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Ιανουάριος. Κοπή της πίτας. Παραδοσιακά συμβαίνει την 1η Ιανουαρίου σε σπίτια, κέντρα διασκέδασης και παντός είδους χώρους μάζωξης και τι καλά, ω Θεοί, να σταματούσε εκεί.

Βασιλόπιτα. Ένα ελληνικό έθιμο με ρίζες στη χριστιανική παράδοση που συνδέεται άμεσα με την Πρωτοχρονιά και τον Άγιο Βασίλειο. Το γλυκό που κόβεται την 1η Ιανουαρίου και μέσα του κρύβεται ένα νόμισμα (φλουρί). Όποιος το βρει θεωρείται ότι θα έχει τύχη και ευλογία τη νέα χρονιά. O Μέγας Βασίλειος, επίσκοπος Καισαρείας (4ος αι.) σύμφωνα με την παράδοση επιθυμώντας να επιστρέψει χρήματα στους φτωχούς της πόλης τα έκρυψε μέσα σε ψωμιά που μοιράστηκαν στα σπίτια κι έτσι με θαυμαστό τρόπο κάθε οικογένεια βρήκε το δικό της νόμισμα.

Θεωρητικά αυτό αναπαριστούμε κατά κάποιο τρόπο την 1η Ιανουαρίου στα γιορτινά τραπέζια με τις πλουμιστές τραβέρσες, πρακτικά αυτό αναβιώνουμε τελικά όλο τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο – μην πω – με φίλους, συνεργάτες, συμμαθητές, συντρόφους που σε καλούν σε κοπή πίτας στο γραφείο, στην ομάδα, στο σχολείο, στο χορευτικό, στο γυμναστήριο, στο αναγνωστήριο, στην πλατεία. Κοπή πίτας για τους εργαζόμενους στην εταιρεία, κοπή πίτας για τους CEO, κοπή πίτας στον σύλλογο γονέων, κοπή πίτας για όσους πηγαίνουν σινεμά, για όσους αγόρασαν Clio το 2018, κοπή πίτας μαμάδων, κοπή πίτας παιδιών στην τάξη, κοπή πίτας στο ποδόσφαιρο, στους προσκόπους, στο ωδείο, στην κατάληψη, στην πολυκατοικία, στους φίλους των αρκούδων, στα book clubs, στις συνεδρίες, στον όμιλο γλυπτικής, στη Face Yoga, στην γειτονιά.

Κέικ αρωματισμένο με πορτοκάλι, βανίλια ή κονιάκ, πασπαλισμένο με άχνη ή γλάσο συνήθως στις πόλεις, τσουρέκι με μαγιά, συχνά πλεγμένο σε Μακεδονία και Θράκη, πιο σφιχτή πίτα με φύλλο, χωρίς πολλά γλυκαντικά – ακόμα και με κρέας – σε Ήπειρο και Θεσσαλία, αλμυρές βασιλόπιτες σε Κρήτη, Μάνη με τυράκι μυρωδικά ή ελαιόλαδο. Σύμβολο της αφθονίας του σπιτιού με ένα σταυρό στο κέντρο να σου θυμίζει πάνω από όλα τη χριστιανοσύνη σου και χαραγμένο το έτος για να θυμάσαι τι μπαίνει και πώς. Στολισμός με αμύγδαλα ή καρύδια  και πάντα σε κυκλικό σχήμα, σύμβολο αιωνιότητας ο κύκλος να μην ξεχνάς τον αέναο κύκλο της ζωής που σου έχει τραγουδήσει ο Θάνος Μικρούτσικος και ο Μάλαμας στους “Κύκλους” τους, τον στίχο «φτάνει φτάνει φτάνει η ζωή μου κύκλους κάνει» και βέβαια το ατέρμονο ταξίδι σε μια ζωή-φαύλο κύκλο και το “Circle Game” της Joni Mitchell (“We’re captive on the carousel of time”).

Και βέβαια εν έτει 2026 οι παραλλαγές πολλές. Βασιλόπιτες vegan, διαδικτυακές, βασιλόπιτες και σε άλλα σχήματα για το τρίο, το δύο της ζωής σου κι ό,τι ποθεί η ψυχούλα σου εν ολίγοις, χαμούλης να γίνεται, ο στόχος έτσι και αλλιώς να γεμίζουμε ευχές, φιλιά, ποτά και χορούς και να φθάνουμε Ανοιξούλα με κόκκινο κραγιόν να σώζουμε μέχρι τότε τουλάχιστον την ψυχούλα μας.

Έλα, όμως, που εκεί που έχεις σβήσει όλα τα λαμπιόνια, έχεις κρύψει χριστουγεννιάτικες κουβέρτες, έχεις πιει όλα τα χριστουγεννιάτικά τσάγια με τζίντζερ, glühwein έχεις πει δεν ξαναφτιάχνεις, asti martini και ευχές συνοδεία άχνης και κέικ νισάφι πια, ας αρχίσουν πάλι τα gin, έχεις καταπιεί τα «πότε θα γίνεις μάνα», «πότε θα αλλάξεις δουλειά», «γιατί χώρισες με τον Μήτσο»,  «πήρες κανά κιλάκι», παίρνεις και απόφαση να βγάλεις κάθε σημάδι κόκκινου κρασιού από την κατσαρόλα και κόκκινης λεπτομέρειας από το εσωτερικό του σπιτιού και του μυαλού, να ξεκινήσεις διατροφή, γράψιμο, τρέξιμο, να βάλεις μπρος τους στόχους και τους στίχους του 2026, όχι, όμως… Δεν μπορείς. Έρχονται οι κοπές της πίτας. Σκάνε τα τηλέφωνα και τα προσκαλέσματα. Ανοίγεις ατζέντα και δεν χωρούν. Σπρώχνουν τα λάιβ και τις εκδρομές. Σε έναν Ιανουάριο που μετά βίας κρατιέσαι να μην κουτρουβαλήσεις, συνεχίζεις να τρως, να πίνεις και να ψεύδεσαι και τελικά όλα θα ξεκινήσουν από Φεβρουάριο, -καλό Μάρτιο θα πω- με ένα δυο μήνες καθυστέρηση και τρεις μήνες προθεσμία μέχρι το καλοκαίρι.

Ένα τελετουργικό για να μην μείνεις μόνος ποτέ, που επαναλαμβάνεται με μαεστρία και απαιτεί καλά Μαθηματικά. Πρώτο κομμάτι για τον Χριστό, δεύτερο για τον Άγιο Βασίλειο, τρίτο για τον φτωχό, τέταρτο για το σπίτι και μετά για τα μέλη της οικογένειας ή της παρέας, το αυτοκίνητο, τον σκύλο, το ασανσέρ, τα χωράφια του παππού του Σπύρου στο Διδυμότειχο,  το μαγαζάκι, το εξοχικό, το αγέννητο μωρό και βέβαια αν θες αναλυτική αναπαράσταση στα όσα περιγράφω αναζήτησε το σχετικό επεισόδιο του “Παρά Πέντε” για να αντιληφθείς τον σουρεαλισμό της υπόθεσης που μια χαρά τον ζούμε σε κάθε σπίτι και χωρίς Θεοπούλα και ναι, ξεχάσαμε την Παναγία. Ο “κόπτης” βέβαια κανείς τυχαίος: ο άντρας του σπιτιού, ο μεγαλύτερος, ο στιβαρότερος, η κολώνα του σπιτιού. Σε συλλόγους ο πρόεδρος ή ο ιερέας. Πασπάλισε, δηλαδή, και με λίγη πατριαρχία και σεξισμό μην τύχει και ξεχαστείς χρονιάρες μέρες.

Αυτά όλα στο repeat, σχεδόν μια φορά την εβδομάδα Ιανουάριο – Φεβρουάριο, μην έρθει η Blue Monday και σε καταρρακώσει, μια παράταση γιορτής, μια επίφαση ξεφαντώματος πάνω από πίτες και φλουριά, ευχές και επανάληψη της ερώτησης-παγίδα “πώς περάσατε στις γιορτές” που δεν σε αφήνει να ξεπεράσεις την ευτυχία ή τη δυστυχία σου, στέκεται ακόμα εκεί έναν μήνα τουλάχιστον μετά να στην θυμίζει μην τυχόν και ξεχάσεις και ξεχαστείς και μπεις σε νέα ξεκινήματα. “New Beginnings” γράψαμε στα posts, μα πώς να τα ξεκινήσουμε που ακόμα βάζουμε τα καλά μας, βελούδα και παγιέτες φανταχτερές, κόβουμε πίτες και συνεχίζουμε να τρώμε, να χορεύουμε, να κουτσομπολεύουμε, να ανταλλάζουμε δώρα, ξεθεωμένοι από τις διακοπές και τη διακοπή από τη ρουτίνα,  κι εσύ εκεί να ελπίζεις στο φλουρί μπας και πνιγείς στην ευτυχία, την υγεία και το χρήμα ετούτη τη χρονιά.

Κι αν μετά από 10 πίτες, δεν έχεις κερδίσει ακόμα το φλουρί, μην μασάς. Κερδίζεις θερμίδες, νεύρα, μπορεί και φίλους κι αγάπη παντοτινή. Θα κλέψεις ώρες από τη δουλειά, θα το σκάσεις νωρίτερα από υποχρεώσεις, θα βάλεις πάλι τα καλά σου – πού το πας – και βέβαια θυμήσου: Δεν αρνείσαι πίτα.

«Αν αρνηθείς πίτα, θα σου αρνηθεί η χρονιά».

Βασιλόπιτα. Αυτό το αθώο γλυκό της Πρωτοχρονιάς μεταλλάσσεται από έθιμο σε θεσμό και από θεσμό σε καθεστώς. Σύλλογοι, υπηρεσίες, σωματεία, ομάδες, ομάδες ομάδων, φίλοι, φίλοι φίλων, άνθρωποι που γνώρισες στην παιδική χαρά, άνθρωποι που δεν θυμάσαι που γνώρισες με την γνωστή ατάκα «Να κόψουμε μια πιτούλα για το καλό».

Να σημειώσω τσακ μπαμ, επίσης, ότι δεν έχουμε αποκλειστικότητα σε αυτό το έθιμο. Συναντάμε πολλά  αντίστοιχα ανά τον κόσμο, κυρίως στην Ευρώπη και την Μεσόγειο. Κοινό στοιχείο είναι το γλυκό της νέας χρονιάς και ένα κρυμμένο αντικείμενο που φέρνει τύχη. Στη Γαλλία το ονομάζουν “Galette des Rois” και κόβεται των Θεοφανείων. Πρόκειται για μια σφολιάτα με γέμιση αμυγδάλου που κρύβει τη “fève” (μικρό πορσελάνινο φυλαχτό) και όποιος την βρίσκει γίνεται “βασιλιάς/βασίλισσα της ημέρας”. Στην Ισπανία αντίστοιχα θα βρεις το “Roscón de Reyes”, ένα στρογγυλό γλυκό ψωμί με φρούτα, που κρύβει μια φιγούρα κι ένα φασόλι. Η φιγούρα συμβολίζει την τύχη και το φασόλι είναι o τρόπος να “πληρώνεις το γλυκό”. Στην Πορτογαλία το “Bolo Rei” θυμίζει το ισπανικό  έθιμο και συνδέεται με τα Θεοφάνεια. Στην Ιταλία κάποια αντίστοιχα γλυκά με κρυμμένο φασόλι συνδέονται με τη Befana (λαϊκή φιγούρα των Θεοφανείων). Στην  Αγγλία υπήρχε κάποτε το “Twelfth Night Cake” με κρυμμένο φασόλι ή μπιζέλι και όποιος το έβρισκε γινόταν “βασιλιάς της βραδιάς”. Το έθιμο πλέον έχει σχεδόν εκλείψει. Στη Βουλγαρία και τη Σερβία η πίτα ή το ψωμί των Χριστουγέννων (Česnica) κρύβει νόμισμα που συμβολίζει την υγεία και την ευημερία και το έθιμο θυμίζει πολύ το ελληνικό.

Και καλά όλα αυτά για να εντυπωθείς τον υπερεθνικό μπορεί και υπερκοσμικό χαρακτήρα της βασιλόπιτας που και στην “Κυρία Νίτσα” του Καραγάτση το συναντάς, κι εκεί μια συγκίνηση σε πιάνει με αυτό το ψωμάκι το γλυκό που δεν έχει μόνο το λαογραφικό, παραδοσιακό και θρησκευτικό στοιχείο, αλλά μυρίζει οικογένεια, τόπο δικό σου και σπίτι, ασφάλεια, παιδική μνήμη και αγκαλιά.

Αλλά. Το μήνυμα ελπίζω να είναι σαφές. Μία κοπή πίτας αρκεί.

Ορίστε ένα θέμα για δημόσια διαβούλευση: Να καταργηθούν οι κοπές πίτας μετά την Πρωτοχρονιά.

Κι έχω κι επιχείρημα δυνατό. Μύθος σου λέει η Blue Monday. Εκεί που ξεκινάει η κατάθλιψη και η μελαγχολία και αυξάνονται τα ποσοστά αυτοκτονιών είναι στο ξεκίνημα της Άνοιξης. Γιατί; Μήπως γιατί εκεί σταματούν οι κοπές της πίτας, οι στιγμές της συνάντησης και του “μαζί”; Σήμερα η βασιλόπιτα είναι λιγότερο θέμα θρησκευτικό και πολιτισμικό και περισσότερο κοινωνικό. Καμία αμφιβολία ότι ο άνθρωπος ανέκαθεν, και σήμερα ακόμα περισσότερο, αποζητά τη συνάντηση, μα κάπως πλέον σαν να θέλει μια αφορμή για αυτή. Δεν χρειάζεται, όμως, και μια πίτα κάθε φορά που συναντιέται με τον συνάνθρωπο. Ένα ποτό ή ένα καλό λάιβ αρκεί. Είναι η βασιλόπιτα αφορμή για συνάντηση και αισιοδοξία, δεκτό. Ας γίνει ένα δημοψήφισμα, όμως, τέλος πάντων, για να οργανωθούμε και να ανασκουμπωθούμε. Τα νεύρα μου κρατώ με “το κοπή τη πίτα”. Ως θιασώτρια της δημοκρατίας, θα ακούσω, όμως, κι εσένα που την ποθείς και την απολαμβάνεις και θα θέσω δύο τινά. Το πρώτο να καταργηθούν. Το δεύτερο να κόβονται μέχρι Μάιο-Ιούνιο και να τραγουδάμε μέχρι τότε στις μαζώξεις Lee Hazlewood όλοι μαζί. Να ξέρουμε ,όμως, να βάλουμε τότε τίτλο ζωής “Every Day Is Christmas” και σε όλα τα ποτά μας “label Christmas Day”.

“Lee says something here I can’t understand
Put her cruel lips to a bottle, label Christmas Day
Said she everyday is Christmas, drink some while you may
Touched the bottle, broke into the cross of calvary”

– Poet, Fool or Bum, Lee Hazlewood

 

 

➪ Ακολουθήστε το OLAFAQ στο Facebook, Bluesky και Instagram.