Σε πολλούς από εμάς δημιουργείται μια αίσθηση διάχυτη, ότι κάτι δεν πάει καλά με το μυαλό μας, ότι ξεχνάμε πιο εύκολα, βαριόμαστε πιο γρήγορα, δυσκολευόμαστε να συγκεντρωθούμε, να διαβάσουμε, να σκεφτούμε σε βάθος. Το λέμε χαριτολογώντας “brain rot”, αλλά η αλήθεια είναι λιγότερο αστεία. Τα feeds είναι γεμάτα σκουπίδια, η παραπληροφόρηση μοιάζει παντού και η τεχνητή νοημοσύνη αναλαμβάνει σιγά σιγά να σκέφτεται αντί για εμάς. Δεν είναι παράλογο λοιπόν να αναρωτιόμαστε: μήπως όντως γινόμαστε πιο χαζοί; 

Τα δεδομένα δεν είναι καθησυχαστικά. Οι επιδόσεις στην ανάγνωση και στα μαθηματικά πέφτουν, η εμπιστοσύνη στην επιστήμη μειώνεται, η προσοχή μας κατακερματίζεται. Κάποιοι μιλούν ήδη για “χρυσή εποχή της βλακείας”, γιατί χρησιμοποιούν λιγότερο τις δυνατότητές τους. Εδώ είναι το κρίσιμο σημείο: το πρόβλημα δεν είναι ότι ο εγκέφαλος χαλάει, αλλά ότι ατροφεί όταν δεν τον χρησιμοποιούμε. 

Η μνήμη, για παράδειγμα, δεν είναι παθητική αποθήκη. Δεν είναι ένα ντουλάπι όπου πετάς πληροφορίες και τις βρίσκεις ίδιες όταν τις χρειαστείς. Σύμφωνα με τη νευρολογία, η μνήμη είναι μια ενεργή διαδικασία. Για να θυμηθείς κάτι ο εγκέφαλος πρέπει να το ξαναχτίσει. Ο ιππόκαμπος “δένει” εικόνες, ήχους, συναισθήματα σε ένα ενιαίο σύνολο και οι μετωπιαίοι λοβοί λειτουργούν σαν εργοδηγοί: ελέγχουν, διορθώνουν, συνθέτουν. Το να θυμάσαι είναι δουλειά, θέλει προσπάθεια. 

Το ίδιο ισχύει και για τη μάθηση. Η περίφημη νευροπλαστικότητα, αυτή η ελαστικότητα του εγκεφάλου που επιτρέπει τη δημιουργία νέων συνδέσεων δεν είναι προνόμιο των παιδιών. Συμβαίνει σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Ο εγκέφαλος αλλάζει όταν μαθαίνει, όταν δοκιμάζεται, όταν εκτίθεται σε νέες εμπειρίες, αλλά όπως κάθε μυς, χρειάζεται χρήση. Αν δεν τον βάζεις να δουλέψει, μικραίνει. 

Εδώ μπαίνει η τεχνολογία ως ευκολία που αν γίνει συνήθεια αντικαθιστά λειτουργίες. Όταν αφήνεις το GPS να σε πηγαίνει παντού, η ικανότητα προσανατολισμού φθίνει. Έχει μελετηθεί: τα εγκεφαλικά κυκλώματα που σχετίζονται με την πλοήγηση μειώνονται. Όταν αφήνεις την AI να γράφει, να σκέφτεται, να συνοψίζει, να αποφασίζει, κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και αλλού. 

Το ίδιο ισχύει και με την παθητική κατανάλωση. Η πολύωρη, “άδεια” τηλεθέαση δεν κουράζει απλώς τον εγκέφαλο, τον αδειάζει. Μελέτες δείχνουν ότι άνθρωποι που περνούν πάνω από μία ώρα την ημέρα βλέποντας ανούσιο περιεχόμενο παρουσιάζουν μείωση γνωστικών λειτουργιών με τον χρόνο, επειδή δεν ζητά τίποτα από εσένα. Δεν απαιτεί συμμετοχή, σκέψη, αλληλεπίδραση. 

Και εδώ έρχεται το πιο ειρωνικό κομμάτι: ο εγκέφαλός μας δεν εξελίχθηκε για να λύνει εξισώσεις ή να απομνημονεύει πληροφορίες. Εξελίχθηκε για να πυροδοτεί. Για να μιλά, να διαβάζει πρόσωπα, να διαχειρίζεται συναισθήματα, να ανήκει. Η κοινωνική αλληλεπίδραση δεν είναι “διάλειμμα” από τη σκέψη, είναι η βασική της μορφή. Η απομόνωση, αντίθετα, είναι τοξική. Οι κοινωνικά απομονωμένοι άνθρωποι εμφανίζουν συρρίκνωση εγκεφαλικών περιοχών και αυξημένο κίνδυνο άνοιας, ακόμη κι αν δεν έχουν άλλη πάθηση. 

Μπορούμε λοιπόν να γίνουμε πιο έξυπνοι; Ναι, αλλά όχι με shortcuts. Τα brain games σε κάνουν καλύτερο στα brain games. Τίποτα παραπάνω. Η πραγματική βελτίωση έρχεται όταν εξασκείς αυτό που θες να κάνεις καλύτερα. Αν θες να θυμάσαι ονόματα, εξασκήσου στο να δίνεις προσοχή όταν σου τα λένε. Αν θες να μάθεις μια γλώσσα, ενέταξέ τη στη ζωή σου. Ο εγκέφαλος μαθαίνει αυτό που του ζητάς επανειλημμένα να κάνει. 

Το πρόβλημα σήμερα δεν είναι ότι δεν μπορούμε να σκεφτούμε. Είναι ότι δεν αντέχουμε την τριβή που απαιτεί η σκέψη. Την αργή κατανόηση, την αβεβαιότητα, την προσπάθεια. Η τεχνολογία μας προσφέρει απαντήσεις πριν καν διατυπώσουμε σωστά τις ερωτήσεις κι αυτό είναι δελεαστικό, αλλά και επικίνδυνο. 

Δεν χρειάζεται να κλειστούμε σε δωμάτια με βιβλία ούτε να δαιμονοποιήσουμε τις οθόνες. Χρειάζεται να θυμηθούμε κάτι απλό: το μυαλό μας δουλεύει καλύτερα όταν ζούμε. Όταν μιλάμε, διαφωνούμε, γελάμε, βαριόμαστε, σκεφτόμαστε, χανόμαστε και ξαναβρισκόμαστε. Αν γινόμαστε πιο “χαζοί” δεν είναι μοιραίο, αλλά αποτέλεσμα επιλογών και οι επιλογές, ευτυχώς αλλάζουν. 

*Mε στοιχεία από το VOX 

 

 

➪ Ακολουθήστε το OLAFAQ στο Facebook, Bluesky και Instagram