Ζούμε σε μια εποχή όπου η δημόσια συζήτηση μοιάζει να περιστρέφεται γύρω από τα ασήμαντα. Αναλωνόμαστε σε μικροδιαμάχες, σε σχόλια για πρόσωπα, σε περιστατικά που κρατούν λίγες ώρες στην επικαιρότητα και μετά εξαφανίζονται. Και κάθε τόσο ακούγεται η ίδια διαπίστωση, σχεδόν κατηγορία, γιατί ασχολούμαστε με τα μικρά της καθημερινότητας και δεν κοιτάμε τα μεγάλα. Η φράση επαναλαμβάνεται με έναν τόνο ηθικής ανωτερότητας, σαν να υπάρχει μια ξεκάθαρη επιλογή που όλοι αποφεύγουμε από ρηχότητα ή αδιαφορία.

Το ερώτημα όμως δεν είναι τόσο απλό. Η ενασχόληση με τα μικρά δεν είναι πάντα ένδειξη επιπολαιότητας. Είναι συχνά σύμπτωμα ενός τρόπου ζωής που μας έχει εκπαιδεύσει να λειτουργούμε σε καθεστώς διαρκούς περισπασμού. Η καθημερινότητα είναι φορτωμένη με υποχρεώσεις, οικονομικές πιέσεις, προσωπικά άγχη. Όταν κάποιος παλεύει με την επιβίωση, τα μεγάλα αφηρημένα ζητήματα, όσο κρίσιμα κι αν είναι, μοιάζουν μακρινά. Δεν είναι απαραίτητα αδιαφορία, είναι προτεραιοποίηση του άμεσου.

Ταυτόχρονα, τα μέσα ενημέρωσης και τα κοινωνικά δίκτυα ενισχύουν μια κουλτούρα στιγμιαίας κατανάλωσης πληροφορίας. Το μικρό, το εύπεπτο, το εντυπωσιακό, έχει μεγαλύτερη εμπορική αξία. Ένα σύνθετο ζήτημα, όπως η κλιματική κρίση ή η αναδιάρθρωση της εργασίας, απαιτεί χρόνο, ανάλυση και υπομονή. Δεν προσφέρεται για γρήγορα κλικ. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Το κοινό συνηθίζει στο σύντομο και επιφανειακό και τα μέσα προσφέρουν ακόμη περισσότερο από αυτό, επειδή αποδίδει.

Υπάρχει όμως και μια βαθύτερη διάσταση. Τα μεγάλα θέματα συχνά προκαλούν αίσθημα ανημποριάς. Όταν το πρόβλημα είναι παγκόσμιο, διαρθρωτικό, περίπλοκο, η ατομική δράση μοιάζει ανεπαρκής. Είναι πιο εύκολο να εκφράσεις άποψη για μια καθημερινή διαφωνία, για μια δήλωση κάποιου προσώπου, για μια μικρή αδικία που μπορείς να κατανοήσεις άμεσα. Το μεγάλο απαιτεί συλλογική σκέψη και μακροπρόθεσμη δέσμευση. Και αυτό φοβίζει. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές φορές η συζήτηση για τα σημαντικά εξαντλείται σε γενικόλογες διακηρύξεις.

Από την άλλη πλευρά, η κριτική ότι δεν κοιτάμε τα μεγάλα συχνά παραβλέπει ότι τα μεγάλα αποτελούνται από μικρά. Η δημοκρατία, για παράδειγμα, δεν υπονομεύεται μόνο από θεαματικές θεσμικές εκτροπές. Υπονομεύεται και από μικρές καθημερινές πρακτικές, από την ανοχή σε χαμηλού επιπέδου λόγο, από την απάθεια απέναντι σε μικρές αδικίες. Η ποιότητα της δημόσιας ζωής διαμορφώνεται μέσα από σωρευτικές συμπεριφορές. Άρα η διάκριση μικρό και μεγάλο δεν είναι πάντα τόσο καθαρή όσο παρουσιάζεται.

Παρόλα αυτά, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι υπάρχει μια πραγματική αποστροφή προς τα δομικά ζητήματα. Η οικονομική ανισότητα, η υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών, η μακροπρόθεσμη στρατηγική μιας χώρας, παραμένουν στο περιθώριο της καθημερινής συζήτησης. Αντί να απαιτούμε σοβαρό διάλογο, συχνά αρκούμαστε σε επιφανειακές αντιπαραθέσεις. Εδώ η ευθύνη δεν είναι μόνο ατομική. Το εκπαιδευτικό σύστημα σπάνια καλλιεργεί ουσιαστική πολιτική παιδεία. Η δημόσια σφαίρα ευνοεί τον εντυπωσιασμό. Το αποτέλεσμα είναι ένα συλλογικό έλλειμμα βάθους.

Είναι επίσης βολικό να εστιάζουμε στα μικρά γιατί δεν διαταράσσουν τις βασικές μας βεβαιότητες. Τα μεγάλα ζητήματα απαιτούν να επανεξετάσουμε παραδοχές, να αναγνωρίσουμε ευθύνες, να συγκρουστούμε με συμφέροντα. Αυτό έχει κόστος. Συνεπώς, η μετατόπιση της προσοχής σε δευτερεύοντα θέματα λειτουργεί ως μηχανισμός άμυνας. Μας επιτρέπει να νιώθουμε ενεργοί χωρίς να διακινδυνεύουμε πραγματική αλλαγή.

Ωστόσο, η πλήρης απαξίωση της καθημερινότητας είναι επίσης προβληματική. Η ζωή δεν αποτελείται μόνο από μεγάλες αφηγήσεις και ιστορικές τομές. Αποτελείται από σχέσεις, μικρές χαρές, μικρές απογοητεύσεις. Η ενασχόληση με αυτά δεν είναι κατ ανάγκη επιφανειακή. Μπορεί να είναι τρόπος νοηματοδότησης της ύπαρξης. Το ζήτημα δεν είναι να εγκαταλείψουμε τα μικρά, αλλά να μην εγκλωβιστούμε αποκλειστικά σε αυτά.

Ίσως το πραγματικό πρόβλημα είναι η έλλειψη σύνδεσης ανάμεσα στα δύο επίπεδα. Δεν έχουμε μάθει να βλέπουμε πώς οι καθημερινές μας επιλογές σχετίζονται με τις μεγάλες δομές. Η κατανάλωση, η συμμετοχή στα κοινά, η στάση απέναντι στον δημόσιο λόγο, όλα αυτά έχουν συστημικές συνέπειες. Αν κατανοούσαμε αυτή τη διασύνδεση, η διάκριση μικρό και μεγάλο θα έχανε μέρος της οξύτητάς της.

Εν τέλει, η διαρκής επίκληση ότι δεν κοιτάμε τα μεγάλα κινδυνεύει να μετατραπεί σε εύκολη καταγγελία. Αντί να αναρωτιόμαστε αφηρημένα γιατί συμβαίνει αυτό, ίσως χρειάζεται να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις για ουσιαστική ενασχόληση. Χώρους διαλόγου που δεν εξαντλούνται σε συνθήματα. Εκπαίδευση που ενθαρρύνει την κριτική σκέψη. Μέσα ενημέρωσης που επενδύουν στην ανάλυση και όχι μόνο στην ταχύτητα.

Η ευθύνη είναι κατανεμημένη. Ατομική και συλλογική. Δεν αρκεί να κατηγορούμε μια κοινωνία ότι προτιμά τα μικρά. Πρέπει να εξετάσουμε το περιβάλλον που επιβραβεύει αυτή την προτίμηση. Και ίσως να αποδεχτούμε ότι η στροφή προς τα μεγάλα δεν θα γίνει με μια ηθική επίπληξη αλλά με σταδιακή μετατόπιση κουλτούρας. Το ζητούμενο δεν είναι να σταματήσουμε να μιλάμε για την καθημερινότητα. Είναι να μην ξεχνάμε ότι πίσω από κάθε μικρό θέμα υπάρχει ένα μεγαλύτερο πλαίσιο. Αν δεν το αναζητούμε, αν δεν το φωτίζουμε, τότε πράγματι θα μείνουμε εγκλωβισμένοι στα επιμέρους. Και τότε η κριτική ότι δεν κοιτάμε τα μεγάλα δεν θα είναι απλώς ρητορική υπερβολή αλλά ακριβής περιγραφή μιας κοινωνίας που έχασε την ικανότητα να σκέφτεται σε βάθος χρόνου.