Μοιάζει βαθιά ειρωνικό να δηλώνεις σήμερα ότι «παράτησα το smartphone μου». Σαν να λες ότι εγκατέλειψες τον ηλεκτρισμό ή ότι αποφάσισες να ζήσεις χωρίς ρεύμα επειδή σε ταράζει ο λογαριασμός. Οι κάτοχοι dumbphone παρουσιάζονται ως οι νέοι “ασκητές” της ψηφιακής εποχής: πιο καθαρό μυαλό, λιγότερο scroll, περισσότερη παρουσία. Μόνο που πίσω από αυτή την αφήγηση αυτονομίας κρύβεται μια παρεξήγηση για το τι ακριβώς είναι πια ο ανθρώπινος νους. 

Το smartphone δεν είναι απλώς μια συσκευή. Είναι προέκταση μνήμης, προσανατολισμού, κοινωνικής συμμετοχής. Είναι το ημερολόγιό μας, ο χάρτης μας, η φωτογραφική μας μνήμη, η είσοδος στην εργασία, στις σχέσεις, στην καθημερινή λειτουργία της πόλης. Το να το αποκαλείς “εθισμό” είναι βολικό, αλλά ανεπαρκές. Δεν είμαστε εθισμένοι στο κινητό μας, έχουμε γίνει ένα μαζί του. 

Η ιδέα του “εκτεταμένου νου”, όπως έχει διατυπωθεί από τη γνωστική επιστήμη περιγράφει ακριβώς αυτό: ότι η σκέψη δεν περιορίζεται στο κρανίο. Όταν χρησιμοποιείς το κινητό για να θυμηθείς, να βρεις, να οργανωθεί σκέφτεσαι μέσω αυτού. Το smartphone δεν αντικαθιστά τον εγκέφαλο, τον συμπληρώνει και όταν αυτός ο δεσμός διαρκεί δεκαετίες, η αφαίρεση του εργαλείου είναι ακρωτηριασμός. 

Οι υποστηρικτές των dumbphone μιλούν συχνά για “επιστροφή στον εαυτό”. Για κάποιον που μεγάλωσε πριν το smartphone, ίσως αυτή η επιστροφή έχει νόημα. Για κάποιον όμως που ενηλικιώθηκε μέσα σε αυτό το οικοσύστημα, το να παραιτηθεί είναι μία πληγή. Είναι σαν να ζητάς από έναν άνθρωπο να σκέφτεται χωρίς λέξεις, επειδή κάποτε υπήρχε προφορικός πολιτισμός. 

Υπάρχει και το κοινωνικό κόστος, το οποίο συχνά αποσιωπάται. Η ζωή σήμερα είναι δομημένη γύρω από apps. Η εργασία, οι μετακινήσεις, οι υπηρεσίες, ακόμα και οι φίλοι. Το να μην έχεις smartphone σε καθιστά δυσλειτουργικό. Η τεχνολογία με έναν τρόπο έχει γίνει προϋπόθεση συμμετοχής. Ο κάτοχος dumbphone συχνά αναγκάζεται να βασίζεται σε εφεδρικές λύσεις: υπολογιστές, φίλους, emergency smartphones. Η πλήρης αποσύνδεση σπάνια είναι πλήρης. Θέλουμε να το δοκιμάσουμε, αλλά δεν μπορούμε εύκολα να το υλοποιήσουμε κι αυτό το γνωρίζουν πολύ καλά, όσοι δημιουργούν όλο αυτό το “οικοσύστημα”. 

Το smartphone δεδομένα αποσπά προσοχή, διαβρώνει τον χρόνο, μετατρέπει την εμπειρία σε περιεχόμενο, αλλά η απάντηση σε αυτό δεν μπορεί να είναι η άρνηση της πραγματικότητας. Το πρόβλημα δεν είναι ότι το κινητό είναι παντού. Είναι ότι έχουμε αφήσει τις εταιρείες να σχεδιάζουν το πως θα σκέφτομαι, τι θα βλέπω, πότε θα αποσπώμαι. Οι όροι είναι αυτοί που κάνουν τη “συμφωνία” προβληματική κι είναι πολύ διαφορετικό να είσαι δημιουργός ή απλά καταναλωτής περιεχομένου. 

Συχνά οι κάτοχοι dumbphone μοιάζουν με ανθρώπους που φεύγουν από μια πόλη επειδή έχει κίνηση. Μπορεί να βρουν ησυχία, αλλά στην ουσία της υπόθεσης αρνούνται να αποδεχτούν ότι το μυαλό μας έχει ήδη αλλάξει, ότι η ανθρώπινη σκέψη εξελίσσεται μαζί με τα εργαλεία της. Η πραγματική πρόκληση δεν είναι να επιστρέψουμε σε έναν κόσμο χωρίς smartphones, αλλά να μάθουμε να ζούμε σε αυτόν με περισσότερη κριτική σκέψη, έλεγχο και όρια, γιατί το να πετάξεις το κινητό σου μπορεί να σε ανακουφίσει, αλλά δε σε κάνει αυτόματα πιο ελεύθερο. 

*Με στοιχεία από το Psychology Today 

 

 

➪ Ακολουθήστε το OLAFAQ στο Facebook, Bluesky και Instagram