Όσο κι αν μας αρέσει να ρίχνουμε το φταίξιμο στους αλγόριθμους, η αλήθεια είναι πικρή: η τοξικότητα στα social δεν είναι απλώς προϊόν κάποιου κακού κώδικα που μπορείς να “πειράξεις” λίγο και να λυθεί το πρόβλημα. Όχι. Είναι χωμένη στον ίδιο τον τρόπο που αυτά τα ψηφιακά μαγαζιά έχουν στηθεί. Είναι σαν το θεμέλιο ενός σπιτιού που μπάζει νερά, δεν αλλάζεις απλά τα παράθυρα και περιμένεις να στεγνώσει. 

Στην Ολλανδία, στο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ ο Petter Törnberg και η παρέα του αποφάσισαν να παίξουν τον ρόλο του δημιουργού κοινωνικών δικτύων, αλλά χωρίς τα φανταχτερά κουμπιά, χωρίς τις διαφημίσεις, χωρίς τους “σατανικούς” αλγόριθμους που όλοι κατηγορούμε. Έφτιαξαν 500 AI μποτάκια, καθένα με πολιτικές πεποιθήσεις εμπνευσμένες από πραγματικά δεδομένα και τα έβαλαν να μιλάνε μεταξύ τους σε μια πλατφόρμα-γυμνή. 

Τα μποτάκια κολλούσαν με τους “δικούς” τους, αυτοί που φώναζαν πιο πολύ και πιο κομματικά μάζευαν τους περισσότερους ακόλουθους και τις περισσότερες αναδημοσιεύσεις. Δεν υπήρχε αλγόριθμος να τους σπρώχνει εκεί, αλλά να που πήγαν μόνοι τους. Σαν να λέμε, δεν φταίει μόνο ο νταβατζής, φταίει κι η πελατεία που του χτυπάει την πόρτα. 

Οι ερευνητές δοκίμασαν διάφορα “γιατροσόφια”: χρονολογική ροή, λιγότερη έμφαση στα viral, προώθηση αντίθετων απόψεων, προβολή πιο ήπιου περιεχομένου, κρύψιμο ακολούθων και bios. Αποτέλεσμα; Σχεδόν τίποτα. Λίγες ποσοστιαίες μονάδες διαφορά. Σε κάποιες περιπτώσεις, τα πράγματα χειροτέρεψαν. Σαν να ρίχνεις λίγο άρωμα σε βρώμικα ρούχα για πέντε λεπτά νομίζεις ότι κάτι έκανες, μετά όμως η μπόχα ξαναβγαίνει. 

Η Jess Maddox από το Πανεπιστήμιο της Τζόρτζια το είπε ωμά: «Οι περισσότερες δραστηριότητες στα social media είναι καρπός του δηλητηριασμένου δέντρου». Από την αρχή ο σχεδιασμός τους αφήνει χώρο ή και προσκαλεί την πιο άσχημη πλευρά της ανθρώπινης συμπεριφοράς κι εδώ είναι το κλειδί: αν θες να καθαρίσεις το τοπίο, δεν αρκεί να πατήσεις δύο-τρία κουμπιά στον πίνακα ελέγχου, πρέπει να ξανασχεδιάσεις το ίδιο το δάσος. 

Ο Törnberg το παραδέχεται: το πείραμα είναι προσομοίωση, αλλά μας λέει κάτι βαθύ. Η πόλωση δεν είναι απλώς “ατύχημα” που προκαλούν οι πλατφόρμες για να μας εκνευρίζουν και να μας κρατάνε μέσα. Είναι συνέπεια της βασικής αρχιτεκτονικής τους: αν έχεις ποστάρισμα, αναδημοσίευση και κουμπί “ακολούθησε”, η δυναμική πάει από μόνη της προς τα άκρα. Όσο πιο ακραία μιλάς, τόσο πιο πολύ φαίνεσαι. 

Είναι σαν να βάλεις μια παρέα σε μια πλατεία και να δώσεις μικρόφωνο στον πιο φωνακλά. Ακόμα κι αν δεν υπάρχει σκηνοθέτης να τον φωτίζει, όλοι θα γυρίσουν προς τη μεριά του. Αυτό είναι το πρόβλημα: ο τρόπος που έχουμε στήσει τις “πλατείες” του διαδικτύου μας. 

Άρα τι κάνουμε; Ο Törnberg λέει ότι ίσως χρειαστούν “πιο θεμελιώδεις παρεμβάσεις” και “ριζική επανεξέταση”. Δηλαδή να σκεφτούμε από την αρχή πως θέλουμε να είναι η αλληλεπίδρασή μας στο διαδίκτυο, πως αυτές οι ψηφιακές αυλές διαμορφώνουν την πολιτική μας και την κοινωνία μας κι αν έχει αυτή η κατάσταση τελικά επιστροφή. Αρκετοί που επωφελήθηκαν από ένα κύμα, στην πορεία καταστράφηκαν και όλο εκείνο το κύμα τους πλάκωσε. 

Όλοι θέλουμε την εύκολη λύση. Να φτιάξουν οι εταιρείες λίγο τον αλγόριθμο και να καθαρίσει ο αέρας, αλλά η αλήθεια είναι ότι ίσως χρειαστεί να χαλάσουμε την “πλάκα” μας, να κόψουμε συνήθειες, να σχεδιάσουμε εκ νέου αυτά τα μέσα με τρόπο που δεν θα ανταμείβει τους πιο θορυβώδεις αλλά τους πιο ουσιαστικούς. 

Και μέχρι τότε όσο κι αν φωνάζουμε για τους αλγόριθμους, το φίδι δεν θα φύγει από την τρύπα, γιατί η τοξικότητα έχει περικυκλώσει τις ζωές και τους “τοίχους” μας και αυτό όσο κι αν δεν μας αρέσει, είναι η πιο σκληρή αλήθεια. Πρέπει να την αποδεχθούμε και να βρούμε λύσεις, ώστε να αλλάξουμε την ήδη διαμορφωμένη πραγματικότητα. 

 

 

 

➪ Ακολουθήστε το OLAFAQ στο Facebook, Bluesky και Instagram.