Αν κοιτάξει κανείς πίσω στην ιστορία και κάνει τους συσχετισμούς με το παρόν θα συναντήσει κάτι γνώριμο στον τρόπο που κάθε εποχή επινοεί μια λέξη για να περιγράψει την “ενοχλητική γυναίκα”. Κάποτε ήταν η υστερική, μετά η φεμινίστρια με τα καμένα σουτιέν. Σήμερα με αφετηρία τον αμερικανικό δεξιό λόγο, εμφανίζεται η “AWFUL”: η Affluent White Female Urban Liberal. Μια εύπορη, λευκή, φιλελεύθερη γυναίκα της πόλης που φέρεται να ευθύνεται για όλα από την “υπερβολική πολιτική ορθότητα” μέχρι τη βία γύρω από τις επιχειρήσεις της ICE. 

Δεν πρόκειται απλώς για έναν ακόμη διαδικτυακό χαρακτηρισμό. Είναι μια συμπύκνωση θυμού, ένα πολιτισμικό σύμβολο, μια βολική φιγούρα πάνω στην οποία μπορεί να προβληθεί όλη η δυσαρέσκεια για τις κοινωνικές αλλαγές της τελευταίας δεκαετίας. Το ενδιαφέρον δεν είναι μόνο ότι η δεξιά επιτίθεται στις λευκές φιλελεύθερες γυναίκες, αλλά ότι το εγχειρίδιο αυτής της επίθεσης έχει σε μεγάλο βαθμό γραφτεί αλλού. 

Η “AWFUL” δεν προέκυψε από το πουθενά. Έχει πρόγονο: την “Karen”. Μια φιγούρα που αρχικά λειτούργησε ως εύστοχη κριτική απέναντι σε συγκεκριμένες συμπεριφορές λευκών γυναικών, ρατσιστικές καταγγελίες και καταχρηστική επίκληση εξουσίας. Ήταν ένα όνομα για ένα υπαρκτό φαινόμενο. Όπως συμβαίνει συχνά, το meme ξέφυγε από το πλαίσιο του. Από εργαλείο κριτικής, μετατράπηκε σε γενικευμένη προσβολή. Δεν χρειαζόταν πια ρατσιστική συμπεριφορά για να χαρακτηριστεί κάποια “Karen”. Αρκούσε να είναι γυναίκα και να εκφράζει άποψη. 

Το ίδιο μοτίβο επαναλήφθηκε με τον όρο “λευκή φεμινίστρια”. Η αρχική κριτική προερχόμενη κυρίως από γυναίκες χρώματος ήταν βαθιά πολιτική: επισήμαινε ότι ο κυρίαρχος φεμινισμός συχνά αγνοεί τις διασταυρούμενες μορφές καταπίεσης, ότι μιλά στο όνομα όλων των γυναικών χωρίς να εκπροσωπεί όλες τις εμπειρίες. Ήταν μια συζήτηση για τη διαθεματικότητα, για το πως η τάξη, η φυλή και το φύλο αλληλοεπιδρούν. 

Κάπου στη διαδρομή όμως η έννοια άρχισε να χρησιμοποιείται ως συντόμευση για το “είσαι ενοχλητική”. Η γυναίκα με το ροζ σκουφί στην Πορεία Γυναικών του 2017 έγινε καρικατούρα. Από σύμβολο αντίστασης, μετατράπηκε σε meme αμηχανίας. Το επιχείρημα δεν ήταν πια ότι ο φεμινισμός της είναι ανεπαρκής ή μονοδιάστατος. Ήταν ότι είναι “γκρινιάρα”, “υπερβολική”, “βαρετή”. 

Η “AWFUL” είναι η αντιστροφή του ίδιου σχήματος. Όπως η “Karen” συμβόλιζε την υποτιθέμενη συντηρητική, μικροαστή λευκή γυναίκα που καταχράται το προνόμιό της, έτσι η “AWFUL” συμβολίζει τη φιλελεύθερη, αστική λευκή γυναίκα που κατά τη δεξιά αφήγηση κηρύττει αδιάκοπα περί κλίματος, φυλετικής δικαιοσύνης, μεταναστευτικών δικαιωμάτων. Είναι “προνομιούχα”, “υποκριτική”, “χωρίς πραγματικά προβλήματα”. Μια εύκολη φιγούρα για να δεχθεί την οργή όσων νιώθουν ότι η πολιτισμική ηγεμονία έχει μετατοπιστεί. 

Το ενδιαφέρον είναι ότι σε όλες αυτές τις αφηγήσεις, το φύλο υποτίθεται ότι δεν είναι το θέμα. Δεν κοροϊδεύουμε τις γυναίκες επειδή είναι γυναίκες (υποστηρίζουν), τις κοροϊδεύουμε επειδή είναι ρατσίστριες, επειδή είναι υποκριτικές, επειδή είναι υπερβολικές κι όμως δεν υπάρχει αντίστοιχος εξίσου δημοφιλής όρος για τους άνδρες. Οι φιλελεύθεροι λευκοί άνδρες που διαμαρτύρονται για την ICE δεν απέκτησαν ακρωνύμιο. Οι συντηρητικοί άνδρες που επιδεικνύουν επιθετικότητα δεν έγιναν meme με την ίδια ένταση. 

Οι λευκές γυναίκες, ιστορικά, κατείχαν μια αμφίσημη θέση: ωφελημένες από τη φυλετική ιεραρχία, αλλά περιορισμένες από την πατριαρχία. Όταν μιλούν για τα δικαιώματά τους, κατηγορούνται ότι αγνοούν τα προνόμιά τους. Όταν σωπαίνουν, κατηγορούνται για συνενοχή κι όταν οργανώνονται, γίνονται “ενοχλητικές”. 

Η έννοια της διαθεματικότητας, όπως την ανέπτυξε η Kimberlé Crenshaw δε δημιουργήθηκε για να κατατάσσει τις γυναίκες σε καλές και κακές κατηγορίες, αλλά για να περιγράψει πως διαφορετικές μορφές καταπίεσης τέμνονται. Για να προσθέσει πολυπλοκότητα, όχι για να αφαιρέσει φωνές. Όταν όμως η κριτική μετατρέπεται σε meme χάνει την πολυπλοκότητά της, γίνεται με έναν τρόπο όπλο και τα όπλα όταν κυκλοφορούν ευρέως, αλλάζουν χέρια. 

Το πρόβλημα δεν αφορά την κριτική ή τα κακώς κείμενα. Φυσικά και πρέπει να επισημανθούν αστοχίες, όπως για κάθε πολιτική-κοινωνική ομάδα. Το ζήτημα είναι όταν η κριτική αποσπάται από το πλαίσιο της και καταλήγει να λειτουργεί ως γενικευμένη απαξίωση της γυναικείας παρουσίας στον δημόσιο χώρο. Όταν κάθε νέα λέξη που γίνεται viral έχει στόχο “την ενοχλητική γυναίκα” αξίζει να ρωτήσουμε: ποιον εξυπηρετεί τελικά αυτή η κούραση; Ποιος ωφελείται όταν οι γυναίκες διστάζουν να μιλήσουν φοβούμενες ότι θα γίνουν το επόμενο meme; 

Η “AWFUL” δεν είναι απλώς ένας χαρακτηρισμός. Είναι καθρέφτης μιας εποχής που δυσκολεύεται να ανεχτεί τις γυναίκες που έχουν γνώμη, ειδικά όταν αυτή η γνώμη είναι πολιτική κι όσο οι λέξεις γίνονται πιο έξυπνες, πιο σατιρικές, πιο τεκμηριωμένες, τόσο πιο εύκολα ξεχνάμε ότι πίσω από κάθε ακρωνύμιο υπάρχει μια παλιά, γνώριμη απαίτηση: να σωπάσεις. 

*Mε στοιχεία από το VOX 

 

 

➪ Ακολουθήστε το OLAFAQ στο Facebook, Bluesky και Instagram