Η πανδημία δεν άλλαξε μόνο τις συνήθειες μας στην καθημερινότητα. Άλλαξε βαθιά και τον τρόπο που σκεφτόμαστε τον τόπο όπου ζούμε. Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες οι πόλεις έχασαν το αδιαμφισβήτητο προνόμιό τους ως το “κέντρο του κόσμου”. Το μεγάλο κύμα φυγής που καταγράφηκε στην Ευρώπη και φυσικά στην Ελλάδα θύμισε εποχές αλλοτινές όταν οι άνθρωποι αναζητούσαν καταφύγιο στην επαρχία για να σωθούν από πολέμους, κρίσεις ή πείνα. Μόνο που αυτή τη φορά η αιτία ήταν αόρατη: ένας ιός που μας έκλεισε μέσα και μας ανάγκασε να επανεξετάσουμε τι σημαίνει “καλή ζωή”. 

Ξαφνικά το διαμέρισμα στο κέντρο της Αθήνας, της Ρώμης ή της Μαδρίτης με θέα στη γειτονική πολυκατοικία έμοιαζε φυλακή. Οι τέσσερις τοίχοι που κάποτε ήταν απλώς το “σπίτι όπου δεν μένω σχεδόν ποτέ” έγιναν το σύμπαν μας. Τηλεργασία, τηλεκπαίδευση, απαγόρευση κυκλοφορίας. Ο θόρυβος της πόλης σίγησε και μαζί του χάθηκε και το βασικό επιχείρημα για τη ζωή στα μεγάλα αστικά κέντρα: οι ευκαιρίες, οι ρυθμοί, οι διαρκείς επιλογές. Τι αξία έχει το κέντρο αν δεν μπορείς να το ζήσεις; 

Έτσι άρχισε το μεγάλο κύμα φυγής. Νέοι και μεσήλικες, οικογένειες αλλά και singles, έφυγαν από τα διαμερίσματα των Εξαρχείων και της Κυψέλης για τα χωριά της Πελοποννήσου, για εξοχικά που μέχρι τότε έμεναν κλειστά στη Χαλκιδική ή την Εύβοια. Στην Ιταλία, η Τοσκάνη και η Ούμπρια γέμισαν με κατοίκους που εγκατέλειψαν το Μιλάνο και τη Ρώμη. Στην Ισπανία, μικρές πόλεις όπως το Τολέδο ή το Λογκρόνιο είδαν τις τιμές των ακινήτων να ανεβαίνουν ξαφνικά, καθώς “ξένοι” κάτοικοι έρχονταν για να βρουν λίγο αέρα. 

Το βασικό κίνητρο ήταν η ανάγκη για χώρο. Ένας κήπος, ένα μπαλκόνι με θέα στη θάλασσα, ένα σπίτι με ξεχωριστά δωμάτια. Η τηλεργασία άνοιξε τον δρόμο: αν δεν χρειάζεται να είσαι καθημερινά στο γραφείο, γιατί να μην εγκατασταθείς εκεί όπου μπορείς να ζήσεις πιο άνετα και πιο οικονομικά; Ξαφνικά οι μικρές πόλεις έγιναν ελκυστικές. Η Λάρισα, τα Γιάννενα, η Καλαμάτα απέκτησαν νέο πληθυσμό που έφερε μαζί του όχι μόνο ανάγκες, αλλά και νέες ιδέες. 

Πέντε χρόνια μετά η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η αρχική ευφορία έχει δώσει τη θέση της στην πραγματικότητα της καθημερινότητας. Στην Ελλάδα όσοι εγκαταστάθηκαν σε χωριά ανακάλυψαν σύντομα τις αδυναμίες των υποδομών: προβλήματα με το ίντερνετ, ελλείψεις σε υγειονομική περίθαλψη, έλλειψη πολιτιστικών επιλογών. Στην Ευρώπη, η εικόνα δεν είναι πολύ διαφορετική. Στη Γαλλία πολλοί Παριζιάνοι που μετακόμισαν στη Νορμανδία ή τη Βρετάνη βρέθηκαν αντιμέτωποι με τεράστιες μετακινήσεις όταν τα γραφεία άνοιξαν ξανά. Στη Γερμανία μικρές πόλεις όπως η Λειψία κέρδισαν πληθυσμό, αλλά οι κάτοικοι που ήρθαν από το Βερολίνο και το Αμβούργο συχνά μιλούν για πολιτιστικό “κενό”. 

Υπάρχει όμως και η άλλη όψη. Για πολλούς η αλλαγή ήταν ευεργετική. Ο αέρας καθαρότερος, οι ρυθμοί πιο ανθρώπινοι, τα έξοδα μικρότερα. Οικογένειες βρήκαν χρόνο να είναι μαζί, παιδιά μεγάλωσαν σε αυλές κι όχι σε τσιμεντένια μπαλκόνια. Μικρές κοινότητες αναζωογονήθηκαν: καφενεία άνοιξαν ξανά, σχολεία που κινδύνευαν με κλείσιμο απέκτησαν νέους μαθητές. Στην Πορτογαλία χωριά που είχαν σχεδόν ερημώσει βρήκαν νέα ζωή από κατοίκους της Λισαβόνας που αποφάσισαν να μετακομίσουν μόνιμα. 

Η οικονομική διάσταση είναι επίσης καθοριστική. Στην Αθήνα οι τιμές των ακινήτων εκτοξεύτηκαν, ενώ σε μικρότερες πόλεις έμειναν σε πιο λογικά επίπεδα. Έτσι το όνειρο της ιδιοκατοίκησης έγινε ξανά εφικτό για πολλούς που αλλιώς θα έμεναν εσαεί ενοικιαστές. Στην Ισπανία και την Ιταλία η τάση αυτή έδωσε ώθηση και σε προγράμματα πώλησης σπιτιών σε χαμηλές τιμές για να αναζωογονηθούν τα χωριά. 

Το ερώτημα όμως παραμένει: είναι αυτή η φυγή μόνιμη ή απλώς μια παρένθεση; Οι ειδικοί λένε ότι η τηλεργασία θα μείνει, αλλά σε υβριδική μορφή. Αυτό σημαίνει ότι το όνειρο της πλήρους απελευθέρωσης από τις πόλεις ίσως να μην είναι για όλους. Πολλοί επιστρέφουν ήδη, γιατί η κοινωνική και επαγγελματική ζωή εξακολουθεί να συγκεντρώνεται στα μεγάλα αστικά κέντρα. 

Το βέβαιο είναι ότι η πανδημία άνοιξε έναν διάλογο που δεν θα κλείσει εύκολα: που θέλουμε να ζούμε και με ποιους όρους. Στην Ελλάδα το ερώτημα αυτό συνδέεται με τη μόνιμη συζήτηση για την “ερήμωση της υπαίθρου”. Ίσως η εμπειρία της πανδημίας να λειτουργήσει ως σπόρος για μια πιο ισορροπημένη σχέση ανάμεσα σε πόλη και χωριό. Μια σχέση όπου οι νέες τεχνολογίες θα επιτρέπουν την εργασία από απόσταση, ενώ οι μικρές κοινότητες θα γίνονται ξανά τόποι ζωής κι όχι μόνο διακοπών. 

Το μεγάλο κύμα φυγής της πανδημίας δεν ήταν απλώς μια αντίδραση στον φόβο, αλλά και μια ευκαιρία αναστοχασμού. Τι σημαίνει ποιότητα ζωής; Είναι το πλήθος των επιλογών, τα εστιατόρια, τα θέατρα, οι δουλειές; Ή μήπως είναι ο χρόνος, η ησυχία, η φύση, η γειτονιά; Οι απαντήσεις διαφέρουν, αλλά η ερώτηση μένει ανοιχτή. 

Ίσως στο τέλος η ουσία να είναι αυτή που είπε ένας Ιταλός που άφησε τη Ρώμη για την Ούμπρια: “Δεν ξέρω αν θα μείνω για πάντα εδώ. Ξέρω όμως ότι για πρώτη φορά κοιτάζω τον ουρανό κάθε βράδυ και αυτό κάτι σημαίνει”. 

 

 

➪ Ακολουθήστε το OLAFAQ στο Facebook, Bluesky και Instagram.