Το Τουβαλού δοκιμάζει το μέλλον της κυριαρχίας. Η Αυστραλία θα υποδεχθεί το 2026 τους πρώτους επίσημα αναγνωρισμένους κλιματικούς πρόσφυγες παγκοσμίως. Οι αφίξεις από το μικρό νησιωτικό κράτος του Τουβαλού αποτελούν προϊόν μιας διμερούς συνθήκης που ενδέχεται να επαναπροσδιορίσει την έννοια της κρατικής κυριαρχίας, καθώς η κλιματική αλλαγή προκαλεί θανατηφόρα επίπεδα θέρμανσης που απειλούν την ύπαρξη ολόκληρων νησιωτικών εθνών. 

Σύμφωνα με τη συνθήκη Falepili Union που υπογράφηκε το 2023 έως και 280 πολίτες του Τουβαλού θα μπορούν κάθε χρόνο να μεταναστεύουν μόνιμα στην Αυστραλία για να ζουν, να σπουδάζουν και να εργάζονται. Η χώρα των περίπου 11.000 κατοίκων που βρίσκεται στον Ειρηνικό Ωκεανό ανάμεσα στην Αυστραλία και τη Χαβάη αποτελεί δοκιμαστικό πεδίο για το πως θα αντιδράσουν τα κράτη καθώς η κλιματική κρίση οδηγεί σε μαζικούς εκτοπισμούς πληθυσμών. 

Οι 280 μετανάστες που επιλέχθηκαν στην πρώτη κλήρωση, το ένα τρίτο προερχόμενο από το ίδιο το Τουβαλού και οι υπόλοιποι από κοινότητες της διασποράς δεν αντιπροσωπεύουν απλώς μεμονωμένες ιστορίες μετεγκατάστασης. Ενσαρκώνουν μια προσπάθεια να αποσυνδεθεί η κρατική υπόσταση από την εδαφική επικράτεια. 

Σύμφωνα με το παραδοσιακό διεθνές δίκαιο, ένα κυρίαρχο κράτος χρειάζεται μόνιμο πληθυσμό σε σαφώς οριοθετημένο έδαφος. Το Τουβαλού ωστόσο, έχει διαπραγματευτεί μια συμφωνία που προβλέπει ότι ακόμη κι αν χάσει τη φυσική του επικράτεια λόγω της ανόδου της στάθμης της θάλασσας, θα διατηρήσει την ψήφο του στον ΟΗΕ και την τεράστια Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη του μια θαλάσσια περιοχή πλούσια σε τόνο που στηρίζει τον κρατικό προϋπολογισμό. Μέχρι στιγμής περίπου 25 χώρες μεταξύ των οποίων η Αυστραλία και η Νέα Ζηλανδία έχουν αναγνωρίσει αυτόν τον νέο ορισμό της κυριαρχίας. 

Το διακύβευμα είναι μεγάλο. Οι ξένοι αλιευτικοί στόλοι καταβάλλουν στο Τουβαλού περίπου 30 εκατ. δολάρια ετησίως σε τέλη αδειοδότησης κι αυτό το μεγαλύτερο έσοδο της χώρας. Τον Ιούνιο η Επιτροπή Διεθνούς Δικαίου του ΟΗΕ δήλωσε ότι τα κράτη θα πρέπει να διατηρούν την κρατική τους υπόσταση ακόμη και αν η επικράτειά τους εξαφανιστεί κάτω από το νερό. Έναν μήνα αργότερα το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης έκρινε ότι τα κράτη ενδέχεται να παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο αν αποτυγχάνουν να περιορίσουν την υπερθέρμανση στον 1,5°C, σε υπόθεση που έφερε ενώπιόν του το Βανουάτου. 

Η μετανάστευση είναι μόνο ένα μέρος της συνθήκης Falepili Union. Στο κείμενό της περιλαμβάνεται και ρήτρα ασφάλειας που απαιτεί από το Τουβαλού να ζητά την έγκριση της Αυστραλίας πριν συνάψει συμφωνίες ασφαλείας με άλλες χώρες. Η πρόβλεψη αυτή αντικατοπτρίζει τον ανταγωνισμό της Αυστραλίας με την Κίνα στον Ειρηνικό. Η ρήτρα προκάλεσε ανησυχία στο Τουβαλού οδηγώντας στη σύνταξη επεξηγηματικού μνημονίου που διευκρινίζει ότι η χώρα μπορεί να αναστείλει διατάξεις ή να καταγγείλει τη συνθήκη αν η Αυστραλία καταχραστεί τον ρόλο της. 

Οι πρώτοι κλιματικοί μετανάστες θα εγκατασταθούν στα νέα τους σπίτια στην Αυστραλία το 2026. Το Τουβαλού θα έρθει αντιμέτωπο με μια απρόβλεπτη συνέπεια: την επιτάχυνση της διαρροής “εγκεφάλων”. Η κυβέρνηση, ο μεγαλύτερος εργοδότης της χώρας δυσκολεύεται ήδη να καλύψει 300 κενές θέσεις στη δημόσια διοίκηση σε σύνολο 1.000 εργαζομένων. Αν και πολλοί πολίτες επιθυμούν την αύξηση του μεταναστευτικού ορίου, η κυβέρνηση επιμένει στο πλαφόν των 280 ατόμων για να αποτραπεί περαιτέρω απώλεια ανθρώπινου δυναμικού. 

Άλλα νησιωτικά κράτη παρακολουθούν στενά, καθώς τη στάθμη του νερού ανεβαίνει, οι κυβερνήσεις καλούνται να σταθμίσουν τα οφέλη της ασφάλειας των πολιτών τους στο εξωτερικό έναντι του κινδύνου αποδυνάμωσης των θεσμών και απώλειας μιας πλούσιας πολιτισμικής κληρονομιάς στην πατρίδα. 

*Mε στοιχεία από τον Economist 

 

 

➪ Ακολουθήστε το OLAFAQ στο Facebook, Bluesky και Instagram.