Οι δημόσιες συγκοινωνίες αποτελούν εδώ και δεκαετίες τον πιο προσιτό και βιώσιμο τρόπο μετακίνησης για εκατομμύρια πολίτες σε αστικά κέντρα. Παρ’ όλα αυτά, σε συζητήσεις και στα social media κυκλοφορεί συχνά η εικόνα του «στοιβαγμένου σώματος», του επιβάτη που αντιμετωπίζεται σαν αντικείμενο, σαν κάτι που μπορεί να συμπιεστεί, να αγνοηθεί, να παραμεριστεί για να χωρέσουν περισσότεροι άνθρωποι σε ένα περιορισμένο χώρο. Αυτή η στάση, αν την εξετάσουμε προσεκτικά, φανερώνει μια σειρά κοινωνικών και ψυχολογικών προκαταλήψεων που αξίζει να καυτηριαστούν.

Καταρχάς, η περιγραφή της συγκοινωνίας ως χώρου όπου τα σώματα «στοιβάζονται» απογυμνώνει την ανθρώπινη εμπειρία από κάθε στοιχείο σεβασμού και αξιοπρέπειας. Κανείς δεν αμφισβητεί ότι οι ώρες αιχμής δημιουργούν συνθήκες συνωστισμού, αλλά η γλώσσα που χρησιμοποιείται για να περιγράψει αυτήν την κατάσταση αντικατοπτρίζει μια βαθιά αποξένωση. Ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο που πρέπει να χωρέσει σε ένα σύνολο, σαν να μην έχει συναισθήματα, προσωπικό χώρο ή δικαίωμα στην άνεση. Η «στοιβαγμένη» εικόνα συντηρεί μια κοινωνική αδιαφορία: οι επιβάτες δεν είναι πλέον πολίτες με ανάγκες αλλά σώματα που απορροφούνται από τον χώρο.

Η λογική που κρύβεται πίσω από αυτήν την αντίληψη είναι ακριβώς η ίδια που δικαιολογεί την παραβίαση προσωπικών ορίων στην καθημερινή ζωή. Υπάρχει μια ψευδαίσθηση ότι η μετακίνηση σε ώρες αιχμής είναι «αναγκαστικά σκληρή» και ότι οι άνθρωποι πρέπει να προσαρμοστούν χωρίς διαμαρτυρία. Αυτό μετατρέπεται σε μια κοινωνική αδυναμία να αναγνωρίσουμε τις βασικές ανάγκες του άλλου. Η αξιοπρέπεια και η ασφάλεια των επιβατών συχνά θυσιάζονται στο όνομα της αποτελεσματικότητας και της ταχύτητας, σαν να είναι αδύνατο να συνυπάρξουν η συγκοινωνιακή ροή με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Επιπλέον, η «στοιβαγμένη εικόνα» μεταφέρει έναν μύθο αντοχής και ηρωισμού που είναι κοινωνικά επιβλαβής. Όταν οι χρήστες συγκοινωνίας καυχιούνται για το πόσο μπορούν να αντέξουν την πίεση του πλήθους, ενισχύεται η λογική ότι το άγχος, η σωματική δυσφορία και η ταλαιπωρία είναι αποδεκτά, ακόμα και φυσιολογικά. Με αυτόν τον τρόπο κανονικοποιείται η υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών και η απουσία σχεδιασμού που θα μπορούσε να προστατεύσει την άνεση των επιβατών. Το «στοιβαγμένο σώμα» δεν είναι σύμβολο αντοχής αλλά απόδειξη κοινωνικής αδιαφορίας και ανικανότητας να οργανωθεί μια πόλη με βάση τις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων της.

Η αντίληψη αυτή είναι επίσης σεξιστική και ταξικά φορτισμένη. Οι γυναίκες, οι ηλικιωμένοι και τα άτομα με αναπηρίες πλήττονται δυσανάλογα όταν η κοινωνική φαντασία δέχεται ότι η συνωστισμένη συγκοινωνία είναι φυσιολογική. Όταν η πρακτική και η γλώσσα της «στοίβαξης» γίνονται αποδεκτές, δημιουργούνται συνθήκες όπου η κακοποίηση, η παρενόχληση και η παραβίαση προσωπικού χώρου φαίνονται σχεδόν αναπόφευκτα. Η κοινωνική ανοχή στην «στοίβαξη» αντικατοπτρίζει βαθύτερα προβλήματα ισότητας και σεβασμού, όχι απλώς έναν φυσικό περιορισμό χώρου.

Η πραγματική πρόκληση είναι να επαναπροσδιορίσουμε τον τρόπο που σκεφτόμαστε και συζητάμε για τις δημόσιες συγκοινωνίες. Δεν αρκεί να επικρίνουμε την ταλαιπωρία ή να περιοριζόμαστε σε προσωπικές διαμαρτυρίες. Χρειάζεται να αναγνωρίσουμε ότι η διαχείριση του χώρου και η προτεραιότητα στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν είναι πολυτέλεια αλλά υποχρέωση της κοινωνίας. Ο σχεδιασμός των μέσων μαζικής μεταφοράς, η συχνότητα δρομολογίων, η εκπαίδευση του προσωπικού και η κοινωνική κουλτούρα απέναντι στους επιβάτες μπορούν να αλλάξουν δραστικά την εμπειρία. Το να θεωρούμε φυσιολογική τη «στοίβαξη» σημαίνει ότι αποδεχόμαστε ότι η κακή διαχείριση είναι φυσικός νόμος και ότι οι άνθρωποι πρέπει να προσαρμοστούν σε συνθήκες δυσφορίας αντί να απαιτήσουν βελτίωση.

Τέλος, η γλώσσα που χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε την εμπειρία μας αντικατοπτρίζει την κοινωνική μας αντίληψη. Η επιλογή λέξεων όπως «στοιβαγμένα σώματα» όχι μόνο μειώνει τον άνθρωπο σε αντικείμενο αλλά και διαιωνίζει μια στάση αδιαφορίας και ανοχής στη δυσφορία. Ο τρόπος που μιλάμε για την καθημερινή μετακίνηση μπορεί να γίνει εργαλείο για αλλαγή: αναδεικνύοντας την ανάγκη για σεβασμό, προσωπικό χώρο και αξιοπρέπεια, μπορούμε να επηρεάσουμε την κοινωνική κουλτούρα και τις πολιτικές που διέπουν τις συγκοινωνίες.

Η πραγματική κριτική της αντίληψης περί «στοιβαγμένων σωμάτων» δεν αφορά μόνο τον σωματικό συνωστισμό. Αφορά την αποδοχή μιας κοινωνικής αδιαφορίας, την ανικανότητα να δούμε τον διπλανό μας ως άνθρωπο και τη λογική που επιτρέπει την κανονικοποίηση της δυσφορίας. Οι δημόσιες συγκοινωνίες δεν χρειάζεται να είναι χώρος ταλαιπωρίας αλλά δείγμα κοινωνικής ευθύνης και σεβασμού. Η «στοίβαξη» δεν πρέπει να θεωρείται φυσικό φαινόμενο αλλά πρόβλημα που απαιτεί λύσεις και αλλαγή νοοτροπίας.

Αν θέλουμε να ζούμε σε μια πόλη που σέβεται τους ανθρώπους της, πρέπει να απορρίψουμε τη νοοτροπία που αντιμετωπίζει τους επιβάτες σαν «στοιβαγμένα σώματα» και να απαιτήσουμε δημόσιο χώρο όπου η αξιοπρέπεια και η άνεση δεν είναι προνόμιο αλλά κανόνας. Η κοινωνία που ανέχεται τη στοίβαξη δεν είναι απλώς αποτυχημένη στη διαχείριση των μέσων μαζικής μεταφοράς της, είναι αποτυχημένη στον βασικότερο κανόνα της: να βλέπει τον άνθρωπο ως άνθρωπο.

➪ Ακολουθήστε το OLAFAQ στο Facebook, Bluesky και Instagram