Ένα βουνό σκουπιδιών κατέρρευσε στις Φιλιππίνες και έθαψε μια γειτονιά. Έθαψε σπίτια, ανθρώπους, ζωές. Κι εμείς το διαβάσαμε σαν μια ακόμα διεθνή είδηση, ανάμεσα σε δύο scroll, ανάμεσα σε μια διαφήμιση και ένα story. Ένας νεκρός, δεκάδες αγνοούμενοι. Ένα «ατύχημα», θα πουν κάποιοι. Μια «τραγωδία», θα γράψουν οι τίτλοι. Κι ύστερα σιωπή.
Αλλά ας είμαστε ειλικρινείς: δεν έπεσε ένα βουνό σκουπιδιών. Έπεσε όλος ο τρόπος ζωής μας πάνω στους πιο φτωχούς ανθρώπους του πλανήτη. Γιατί αυτά τα σκουπίδια δεν έπεσαν από τον ουρανό. Δεν είναι φυσικό φαινόμενο. Δεν είναι σεισμός, δεν είναι τυφώνας. Είναι το αποτέλεσμα μιας κοινωνίας που παράγει ασταμάτητα, καταναλώνει μανιωδώς και ξεφορτώνεται ό,τι δεν θέλει να βλέπει – μαζί με τους ανθρώπους που περισσεύουν.
Τα σκουπίδια δεν είναι ουδέτερα. Έχουν ταξική ταυτότητα.
Κανένα βουνό σκουπιδιών δεν καταρρέει σε πλούσιες συνοικίες. Κανένας χώρος υγειονομικής ταφής δεν «ξεχνιέται» δίπλα σε βίλες, gated communities ή business districts. Τα σκουπίδια πάντα καταλήγουν εκεί όπου καταλήγουν και οι άνθρωποι που δεν έχουν φωνή.
Στις Φιλιππίνες, όπως και παντού αλλού, οι φτωχοί ζουν δίπλα στα απόβλητα των άλλων. Κυριολεκτικά. Χτίζουν σπίτια δίπλα σε χωματερές, δουλεύουν μέσα σε αυτές, μεγαλώνουν παιδιά με φόντο τη δυσοσμία, τα τοξικά υγρά, τις αναθυμιάσεις. Και κάποια στιγμή, το βουνό – που όλοι γνώριζαν ότι είναι επικίνδυνο – πέφτει. Και τότε όλοι «σοκάρονται». Όχι, δεν σοκαριζόμαστε. Απλώς κάνουμε πως δεν ξέραμε.
Η υποκρισία της «μακρινής τραγωδίας»
Μας αρέσει να πιστεύουμε ότι αυτό αφορά «τις Φιλιππίνες». Ότι είναι πρόβλημα «αναπτυσσόμενων χωρών». Ότι εμείς είμαστε πιο οργανωμένοι, πιο πολιτισμένοι, πιο «πράσινοι». Ανακυκλώνουμε, άλλωστε. Ή τουλάχιστον ρίχνουμε τα πάντα στον μπλε κάδο για να νιώθουμε καλύτερα.
Αλλά η αλήθεια είναι άβολη: τα σκουπίδια μας ταξιδεύουν. Οι φθηνές συσκευασίες μας, τα πλαστικά μας, τα fast fashion ρούχα που φοράμε τρεις φορές, τα προϊόντα «μιας χρήσης» που καταναλώνουμε σαν να μην υπάρχει αύριο – κάπου καταλήγουν. Και πολύ συχνά καταλήγουν σε χώρες σαν τις Φιλιππίνες. Απλώς δεν τα βλέπουμε. Και ό,τι δεν βλέπουμε, δεν μας βαραίνει. Μέχρι να σκοτώσει ανθρώπους. Και ακόμα κι τότε, το βάρος κρατάει λίγο.
Κάθε χωματερή που λειτουργεί χωρίς ασφάλεια, χωρίς ελέγχους, χωρίς σχέδιο, είναι αποτέλεσμα πολιτικής απόφασης. Κάθε κυβέρνηση που «αναβάλλει» τη διαχείριση απορριμμάτων, που κλείνει τα μάτια στην αυθαιρεσία, που θεωρεί τους φτωχούς αναλώσιμους, συνυπογράφει τέτοιες τραγωδίες.
Και όχι, δεν αρκεί να πούμε «δεν υπάρχουν πόροι». Πόροι υπάρχουν πάντα – απλώς κατευθύνονται αλλού. Γιατί η ζωή ενός εργάτη σε χωματερή δεν έχει την ίδια αξία με τη ζωή κάποιου που καταναλώνει τα προϊόντα που αυτός ξεδιαλέγει μέσα στα σκουπίδια. Αυτό είναι το άρρητο κοινωνικό συμβόλαιο: κάποιοι ζουν καθαρά, κάποιοι άλλοι πνίγονται στα απόβλητα. Και όταν πεθαίνουν, γίνονται αριθμοί.
Η κοινωνία που θάβει ανθρώπους κάτω από τα απορρίμματά της
Το πιο ανατριχιαστικό στοιχείο αυτής της ιστορίας δεν είναι η κατάρρευση. Είναι το ότι ήταν αναμενόμενη. Τα βουνά σκουπιδιών δεν καταρρέουν ξαφνικά. Σαπίζουν από μέσα. Υποχωρούν σταδιακά. Προειδοποιούν. Αλλά κανείς δεν ακούει εκείνους που ζουν από κάτω.
Γιατί οι ζωές τους δεν είναι επένδυση. Δεν είναι προτεραιότητα. Δεν είναι «επείγον θέμα». Είναι το κόστος ενός συστήματος που θέλει τα πάντα φτηνά: προϊόντα, εργασία, ανθρώπους. Και κάπου εδώ πρέπει να το πούμε καθαρά: αυτή δεν είναι μόνο περιβαλλοντική κρίση. Είναι ηθική χρεοκοπία.
Πόσο ακόμα θα παριστάνουμε τους αθώους;
Κάθε φορά που μια τέτοια τραγωδία συμβαίνει, μιλάμε για «μαθήματα». Για «ανάγκη αλλαγής». Για «παγκόσμια ευθύνη». Αλλά μετά; Συνεχίζουμε ακριβώς το ίδιο. Αγοράζουμε περισσότερα απ’ όσα χρειαζόμαστε. Πετάμε περισσότερα απ’ όσα αντέχει ο πλανήτης. Ανεχόμαστε κυβερνήσεις που μεταθέτουν το πρόβλημα στους πιο αδύναμους. Και λέμε ότι «δεν φταίμε εμείς». Αλλά φταίμε. Όχι όλοι το ίδιο, αλλά κανείς δεν είναι εντελώς αθώος.
Γιατί όσο αποδεχόμαστε μια κοινωνία όπου κάποιοι άνθρωποι ζουν δίπλα στα σκουπίδια μας για να μπορούμε εμείς να ζούμε άνετα, τότε αποδεχόμαστε και το ενδεχόμενο να πεθάνουν από αυτά.
Το βουνό δεν έπεσε μόνο στις Φιλιππίνες
Έπεσε και πάνω στη συνείδησή μας. Απλώς δεν το νιώσαμε. Ίσως γιατί έχουμε μάθει να ζούμε σε έναν κόσμο όπου η δυστυχία των άλλων είναι background noise. Ίσως γιατί μας έχουν πείσει ότι αυτά είναι «αναπόφευκτα». Ίσως γιατί είναι πιο εύκολο να αλλάξεις κανάλι παρά τρόπο ζωής.
Αλλά κάθε τέτοια τραγωδία είναι μια υπενθύμιση: ο πολιτισμός μας μετριέται από το πώς διαχειρίζεται τα απόβλητά του – και τους ανθρώπους που θεωρεί απόβλητα. Και προς το παρόν, αποτυγχάνουμε. Όχι επειδή δεν ξέρουμε τι να κάνουμε. Αλλά επειδή δεν θέλουμε να πληρώσουμε το πραγματικό κόστος της αλλαγής. Κι έτσι, κάποιοι συνεχίζουν να ζουν. Και κάποιοι συνεχίζουν να θάβονται – κάτω από τα σκουπίδια μας.
