Υπήρξε μια στιγμή, όχι πολύ μακρινή που τα ονόματα του Έντουαρντ Σνόουντεν και του Τζούλιαν Ασάνζ λειτουργούσαν ως “σύνορα”. Από τη μία πλευρά οι “ήρωες της διαφάνειας”, από την άλλη οι “επικίνδυνοι προδότες”. Ανάμεσα τους μια κοινωνία διχασμένη, αμήχανη, ανίκανη να αποφασίσει αν αυτό που βλέπει είναι πράξη γενναιότητας ή ύβρις απέναντι στο κράτος και τους θεσμούς του. Σήμερα σε έναν κόσμο κορεσμένο από τεχνολογία, δεδομένα και αλγοριθμική εξουσία, το ερώτημα επιστρέφει: δικαιώνει ο χρόνος τη δράση τους; 

Ο Σνόουντεν και ο Ασάνζ δεν ήταν απλώς πληροφοριοδότες. Ήταν οι πρώτοι πρεσβευτές μιας δυσάρεστης αλήθειας: ότι οι νέες τεχνολογίες, σχεδιασμένες υποτίθεται για ασφάλεια, επικοινωνία και πρόοδο,μπορούν εύκολα να μετατραπούν σε μηχανισμούς μαζικής επιτήρησης, ελέγχου και χειραγώγησης. Πρακτικά, καθημερινά, σιωπηλά. 

Ο Σνόουντεν αποκάλυψε κάτι που πολλοί υποψιάζονταν αλλά λίγοι ήθελαν να αντιμετωπίσουν: ότι τα κράτη, ακόμη και εκείνα που αυτοπροσδιορίζονται ως δημοκρατικά έχουν χτίσει ένα παγκόσμιο σύστημα παρακολούθησης. Metadata, τηλεφωνικές κλήσεις, emails, αναζητήσεις. Η λογική ήταν απλή και τρομακτική: αν τα ξέρουμε όλα, είμαστε ασφαλείς. Το τίμημα ήταν η ιδιωτικότητα, αλλά αυτή παρουσιάστηκε ως παράπλευρη απώλεια μιας ανώτερης ανάγκης. 

Ο Ασάνζ από την άλλη έστρεψε τον φακό αλλού: στη βία της πληροφορίας που κρύβεται στα εγκλήματα πολέμου, στις διπλωματικές ίντριγκες, στις σκοτεινές συναλλαγές που λειτουργούν καλύτερα όταν δε φωτίζονται. Το WikiLeaks δεν ήταν απλώς μια πλατφόρμα διαρροών. Ήταν μια πρόκληση απέναντι στο μονοπώλιο της αλήθειας από τα κράτη και τις υπερδυνάμεις και γι’ αυτό ακριβώς έγινε στόχος. 

Τότε η συζήτηση περιστράφηκε γύρω από τη νομιμότητα. Παραβίασαν νόμους; Ναι. Έθεσαν σε κίνδυνο ανθρώπους; Πιθανώς. Αποσταθεροποίησαν γεωπολιτικές ισορροπίες; Σίγουρα. Όμως σήμερα μια δεκαετία μετά η συζήτηση δεν μπορεί να μείνει εκεί, γιατί ο κόσμος που αποκάλυψαν δεν διορθώθηκε και σε πολλά δυστυχώς επιβεβαιώθηκαν, απλά οι κοινωνίες ψυχοπολιτικά είναι αδύναμες να αντιδράσουν. 

Η τεχνολογία που τότε φαινόταν εξαιρετική, σήμερα είναι καθημερινή. Αλγόριθμοι που προβλέπουν συμπεριφορές, συστήματα αναγνώρισης προσώπου, τεχνητή νοημοσύνη που συλλέγει, συσχετίζει, αποφασίζει. Ιδιωτικές εταιρείες που γνωρίζουν περισσότερα για εμάς απ’ ό,τι γνωρίζουμε εμείς οι ίδιοι. Κράτη που συνεργάζονται με αυτές τις εταιρείες σε ένα γκρίζο τοπίο χωρίς σαφή όρια και λογοδοσία. 

Ο Σνόουντεν και ο Ασάνζ μίλησαν για τον κίνδυνο της κακόβουλης χρήσης της τεχνολογίας πριν αυτή γίνει κανονικότητα με πράξεις που είχαν κόστος και το πλήρωσαν. Εξορία, φυλακή, δαιμονοποίηση. Η εξουσία δεν συγχωρεί εκείνους που αποκαλύπτουν τον μηχανισμό της. 

Σήμερα το επιχείρημα ότι «αν δεν έχεις τίποτα να κρύψεις, δεν έχεις τίποτα να φοβηθείς» ακούγεται όλο και πιο κενό. Όλοι όμως έχουν να χάσουμε, την αυτονομία, την ανωνυμία, την ελευθερία να σκεφτόμαστε και να δρούμε χωρίς να καταγραφόμαστε διαρκώς. Η επιτήρηση δε χρειάζεται να καταστείλει για να είναι αποτελεσματική, αρκεί να υπάρχει. 

Υπό αυτό το πρίσμα ο χρόνος μοιάζει να δικαιώνει όχι απαραίτητα τις μεθόδους, αλλά την προειδοποίηση ως σήμα. Ο Σνόουντεν και ο Ασάνζ δεν ήταν άγιοι, ούτε αλάνθαστοι. Ήταν όμως οι πρώτοι που έδειξαν ότι η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη, ότι ενσωματώνει αξίες, προθέσεις και σχέσεις ισχύος και ότι χωρίς διαφάνεια και δημοκρατικό έλεγχο, η καινοτομία μπορεί να γίνει όπλο. 

Εμείς μάθαμε κάτι από εκείνο το καμπανάκι; Χτίσαμε θεσμούς, νόμους, κουλτούρα που να περιορίζει την αυθαιρεσία της ψηφιακής εξουσίας; Απαιτήσαμε λογοδοσία από κράτη και εταιρείες; Kαταλάβαμε ότι η ελευθερία στον 21ο αιώνα δεν χάνεται με τανκς, αλλά με γραμμές κώδικα; 

Ο χρόνος δεν αποδίδει εύκολα δικαιοσύνη, αλλά φωτίζει όσα αγνοήθηκαν. Με την τεχνολογία να προχωρά ταχύτερα από τη δημοκρατία, οι Σνόουντεν και Ασάνζ μοιάζουν λιγότερο με ακραίες εξαιρέσεις και περισσότερο με προάγγελους, δυστυχώς όχι ενός καλύτερου κόσμου, αλλά ενός κόσμου που όφειλε να είναι πιο προσεκτικός πριν παραδώσει τόση δύναμη χωρίς ερωτήσεις και δεύτερες σκέψεις, πατώντας συνεχώς είσοδο και αποδοχή. 

 

 

➪ Ακολουθήστε το OLAFAQ στο Facebook, Bluesky και Instagram.