Οι συνδρομές είναι μια απάτη, όχι με την ποινική έννοια, αλλά με τη βαθύτερη, ίσως πιο σύγχρονη: σε πείθουν ότι πληρώνεις για ευκολία, ενώ στην πραγματικότητα πληρώνεις για να μη φύγεις. Αυτή η πολυπόθητη για τους κολοσσούς εγγραφή είναι ο πιο ήπιος τρόπος να χάσεις τον έλεγχο. 

Κάποτε πλήρωνες και τελείωνε. Αγόραζες έναν δίσκο, ένα πρόγραμμα, μια εφημερίδα. Το αντικείμενο γινόταν δικό σου, με όλα του τα όρια και τις ατέλειες. Σήμερα τίποτα δεν είναι δικό σου. Τα πάντα είναι προσωρινά, ενοικιαζόμενα, υπό αίρεση. Μουσική, ταινίες, λογισμικό, γυμναστική, φαγητό, γνώση, ακόμα και ο διαλογισμός σου. Αν σταματήσεις να πληρώνεις, εξαφανίζονται. Σαν να μην υπήρξαν ποτέ. Η έννοια της ιδιοκτησίας έχει περάσει σε αυτήν την ενοικίασης. 

Η συνδρομή πουλά μια ψευδαίσθηση ελευθερίας. «Ακύρωσε όποτε θες», σου λένε. Μόνο που η ακύρωση είναι πάντα πιο δύσκολη από την εγγραφή. Κρυμμένη σε μενού, σπασμένη σε βήματα, συνοδευόμενη από guilt trips τύπου «θα μας λείψεις» ή «χάνεις προνόμια». Το μοντέλο βασίζεται στην αδράνεια, στο ότι θα ξεχάσεις, στο ότι θα βαρεθείς, στο ότι το ποσό είναι “μόνο” τόσα ευρώ τον μήνα και άρα δεν αξίζει τον κόπο να το σκεφτείς. 

Έτσι μαζεύονται. Μία εδώ, μία εκεί. Streaming, cloud, newsletter, app που κατέβασες για να το δοκιμάσεις, υπηρεσία που χρειαζόσουν για δύο εβδομάδες και κράτησες για δύο χρόνια. Στο τέλος πληρώνεις ένα δεύτερο ενοίκιο για πράγματα που ούτε χρησιμοποιείς ούτε θυμάσαι γιατί τα χρειάστηκες. Η συνδρομητική οικονομία δεν ποντάρει στην ανάγκη, ποντάρει στη λήθη κι ο συνολικός μηχανισμός οδηγεί επιβεβαιωμένα σε λήθη. 

Το πιο ύπουλο όμως είναι ότι αλλάζει τη σχέση σου με την αξία. Όταν κάτι είναι απεριόριστο, παύει να έχει βάρος. Δεν ακούς μουσική, αφήνεις μουσική να παίζει. Δε βλέπεις ταινίες, σκρολάρεις καταλόγους. Δε διαβάζεις άρθρα, τα αποθηκεύεις για αργότερα που δεν έρχεται ποτέ. Η αφθονία σκοτώνει την επιλογή και μαζί της την απόλαυση. Η συνδρομή δε θέλει να μείνεις ικανοποιημένος, θέλει να μείνεις ενεργός, να επιστρέφεις συνεχώς, να μην αποχωρείς. 

Ο ψυχαναγκασμός δημιουργείται, επειδή πληρώνεις κάθε μήνα κι έρχεται ως φυσικό επακόλουθο και μια παράξενη ενοχή. «Αφού το πληρώνω, πρέπει να το χρησιμοποιήσω». Έτσι η ψυχαγωγία γίνεται υποχρέωση, το διάβασμα καθήκον, η γυμναστική reminder, η ξεκούραση project. Όλα μετριούνται σε metrics, streaks, ώρες, προτάσεις. Η συνδρομή δεν σου προσφέρει χρόνο, σου τον οργανώνει χωρίς να σε ρωτήσει. 

Ακόμα χειρότερα οι συνδρομές εκπαιδεύουν τις εταιρείες να μη σε φροντίζουν, αλλά να σε κρατούν. Δε χρειάζεται να είναι εξαιρετικές, αρκεί να είναι αρκετά καλές ώστε να μην ακυρώσεις. Το κίνητρο μετατοπίζεται από την ποιότητα στη συνήθεια. Από το «θα το αγόραζα ξανά;» στο «θα μπω στον κόπο να το κόψω;» και αυτός είναι ένας πολύ χαμηλός πήχης. 

Υπάρχει και μια ταξική διάσταση που σπάνια συζητιέται. Οι συνδρομές υπόσχονται δημοκρατικοποίηση της πρόσβασης, αλλά στην πράξη τιμωρούν όποιον δεν έχει σταθερό εισόδημα. Αν σταματήσεις να πληρώνεις, χάνεις τα πάντα ταυτόχρονα. Δεν σου μένει τίποτα. Ούτε βιβλία, ούτε αρχεία, ούτε εργαλεία. Μόνο αναμνήσεις από κάτι που “είχες όσο πλήρωνες”. Είναι μια οικονομία χωρίς υπόλοιπο. Τίποτα από αυτά δεν είναι τυχαίο. Η συνδρομή είναι το τέλειο μοντέλο για τις εταιρείες. Προβλέψιμα έσοδα, δεδομένα χρήσης, χαμηλό ρίσκο, υψηλή εξάρτηση. Για τον χρήστη όμως είναι ένας αργός τρόπος να χάσει την αίσθηση του κόστους. Δεν πονάει όπως μια μεγάλη αγορά.  

Φυσικά για να μη φτάσουμε στο άλλο άκρο, δε σημαίνει ότι κάθε συνδρομή είναι άχρηστη, αλλά οφείλουμε να σημειώσουμε ότι το μοντέλο έχει ξεφύγει. Αντί να εξυπηρετεί ανάγκες, δημιουργεί συνήθειες, αντί να σου δίνει εργαλεία, σου πουλά πρόσβαση κι η πρόσβαση όταν γίνεται μόνιμη παύει να είναι προνόμιο και γίνεται λουρί. 

Πιθανώς αξίζει να θυμηθούμε σήμερα πως είναι να αγοράσεις κάτι και να τελειώνεις. Να το έχεις. Να το χρησιμοποιείς όσο θες, όπως θες, χωρίς ειδοποιήσεις, χωρίς ανανεώσεις, χωρίς ”δοκίμασε και αυτό”. Να μπορείς να φύγεις χωρίς να πατήσεις cancel. Οι συνδρομές είναι μια “απάτη”, γιατί μεταμφιέζουν την εξάρτηση σε ευκολία και την απώλεια ελέγχου σε άνεση κι όσο πιο φυσιολογικές μοιάζουν, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να θυμηθείς ότι κάποτε τα πράγματα ήταν απλά δικά σου. 

 

 

➪ Ακολουθήστε το OLAFAQ στο Facebook, Bluesky και Instagram