Συχνά νιώθουμε ότι το σινεμά παύει να είναι απλώς αφήγηση και γίνεται ρωγμή. Μια ρωγμή στην κυρίαρχη εικόνα, στα στερεότυπα που επαναλαμβάνονται μηχανικά, στην άνεση με την οποία η Δύση νομίζει ότι “γνωρίζει” τον υπόλοιπο κόσμο. Κάτι τέτοιο συμβαίνει τα τελευταία χρόνια με το αραβικό σινεμά και κυρίως με τις γυναίκες που το υπογράφουν. Σιωπηλά, επίμονα και με αξιοσημείωτη καλλιτεχνική αυτοπεποίθηση, οι γυναίκες σκηνοθέτιδες από τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική αναδιαμορφώνουν την αντίληψή μας για τον αραβικό κόσμο, όχι μέσω συνθημάτων αλλά μέσω σύνθετων ανθρώπινων ιστοριών. 

Το στοιχείο που αιφνιδιάζει δεν είναι μόνο ποσοτικό, δηλαδή ότι έξι από τις οκτώ πρόσφατες αραβικές συμμετοχές στην κατηγορία Καλύτερης Διεθνούς Ταινίας σκηνοθετούνται από γυναίκες, αλλά κυρίως ποιοτικό. Οι ταινίες αυτές δεν προσπαθούν να εξηγήσουν την περιοχή στον “ξένο θεατή”, δε λειτουργούν ως τουριστικοί οδηγοί πόνου, ούτε ως ανθρωπιστικά άλλοθι. Αντιθέτως, μιλούν βαθιά ανθρώπινα και πολιτικά. 

Η Cherien Dabis, με το All That’s Left of You δεν αφηγείται απλώς την ιστορία μιας παλαιστινιακής οικογένειας που φθείρεται μέσα στην κατοχή. Στήνει ένα χρονικό απώλειας, όπου η γυναικεία παρουσία δεν είναι διακοσμητική ούτε συμβολική. Η Hanan, η ηρωίδα της αναδύεται σταδιακά ως κέντρο βάρους, καθώς η ανδρική φιγούρα καταρρέει. Είναι μια ήσυχη, πνευματική δύναμη, που δεν κραυγάζει αλλά αντέχει και αυτό από μόνο του ανατρέπει την εικόνα της παθητικής, καταπιεσμένης γυναίκας από τις αραβικές χώρες. 

Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στο Palestine 36 της Annemarie Jacir που έκανε πρεμιέρα στο 66ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης. Εδώ η Ιστορία δε λειτουργεί ως φόντο αλλά ως ενεργός καταπιεστής. Η ταινία φωτίζει τις αποικιακές ρίζες της παλαιστινιακής τραγωδίας χωρίς διδακτισμό. Το εντυπωσιακό δεν είναι μόνο ότι η Jacir κατάφερε να ολοκληρώσει το φιλμ εν μέσω πολέμου και διαρκών διακοπών της παραγωγής, αλλά ότι επιμένει σε ένα σινεμά μεγάλης κλίμακας με ελάχιστα μέσα. Ένα σινεμά που αποδεικνύει πως η έλλειψη πόρων δεν ισοδυναμεί με έλλειψη φιλοδοξίας. 

Το κοινό νήμα που ενώνει αυτές τις δημιουργούς δεν είναι κάποιο ενιαίο αισθητικό ρεύμα. Είναι η θέση τους εκτός συστήματος. Όπως επισημαίνει η ίδια η Jacir, το αραβικό σινεμά παραμένει βαθιά ανεξάρτητο. Δεν έχει πίσω του έναν αιώνα βιομηχανικών ιεραρχιών όπως το Χόλιγουντ και αυτή η “καθυστέρηση” αποδεικνύεται πλεονέκτημα: λιγότεροι ρόλοι παγιωμένοι, λιγότερες πόρτες κλειστές εκ προοιμίου για τις γυναίκες. 

Αυτό,βεβαίως δε σημαίνει ότι η πατριαρχία απουσιάζει. Είναι πανταχού παρούσα, όπως και στη Δύση. Όμως οι γυναίκες σκηνοθέτιδες της περιοχής δεν κουβαλούν το βάρος της εξαίρεσης. Δε χρειάζεται να αποδείξουν ότι “δικαιούνται” να βρίσκονται πίσω από την κάμερα. Σε πολλά αραβικά Φεστιβάλ πάνω από τις μισές ταινίες είναι σκηνοθετημένες από γυναίκες, ένα στατιστικό που θα έμοιαζε ουτοπικό σε μεγάλα δυτικά κινηματογραφικά κέντρα. 

Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στο The Voice of Hind Rajab της Kaouther Ben Hania. Εδώ το σινεμά συναντά ωμά την πραγματικότητα. Η χρήση της πραγματικής ηχογράφησης ενός παιδιού που ζητά βοήθεια μετά από βομβαρδισμό δεν είναι αισθητικό τέχνασμα, αλλά ηθική επιλογή. Η Ben Hania δεν “αναπαριστά” τον πόνο, τον αφήνει να μιλήσει μόνος του και αυτή η επιλογή γεννά ένα ερώτημα που διαπερνά όλο το σύγχρονο πολιτικό σινεμά: τι σημαίνει να δημιουργείς τέχνη όταν η πραγματικότητα ξεπερνά κάθε αφήγηση; 

Παρά τις διακρίσεις σε Βενετία, Τορόντο και Σάντανς αυτές οι ταινίες εξακολουθούν να διανέμονται κυρίως από μικρές εταιρείες. Το μεγάλο σύστημα παραμένει επιφυλακτικό. Όπως παρατηρεί η Jacir πολλοί gatekeepers εξακολουθούν να θέλουν από τον αραβικό κόσμο συγκεκριμένα κλισέ: φτώχεια, θυματοποίηση, γυναίκες που πρέπει να “σωθούν”. Όταν οι ιστορίες δεν επιβεβαιώνουν αυτά τα σχήματα, προκαλούν αμηχανία. 

Αυτή η αμηχανία είναι το κέρδος. Οι γυναίκες σκηνοθέτιδες του αραβικού κόσμου δεν ζητούν να αλλάξουν την εικόνα τους για να γίνουν αποδεκτές. Αλλάζουν την εικόνα μας, επειδή επιμένουν να αφηγούνται τον κόσμο τους όπως τον ζουν και αυτό σε μια εποχή γενικευμένης απλοποίησης είναι μια πράξη βαθιά επαναστατική. 

*με στοιχεία από το IndieWire 

 

 

➪ Ακολουθήστε το OLAFAQ στο Facebook, Bluesky και Instagram.