Φαίνεται κάτι βαθιά ανακουφιστικό στο να βλέπεις μια ταινία για το μέλλον που δεν σε αντιμετωπίζει ούτε σαν ανόητο ούτε σαν ήδη χαμένο. Το “Arco” του Ουγκό Μπιενβενί, αυτή η ήσυχη, χειροποίητη γαλλική animation ταινία που έφτασε μέχρι τις υποψηφιότητες των Όσκαρ ανήκει ακριβώς σε αυτή τη σπάνια κατηγορία. Δε φωνάζει, δεν καταγγέλλει με το δάχτυλο σηκωμένο, δεν απεικονίζει μία δυστοπία για να τρομάξει. Κάνει κάτι πιο δύσκολο: μιλά για την κλιματική καταστροφή και την τεχνολογική αποξένωση με βλέμμα παιδιού, αλλά με ευθύνη ενήλικα.
Το μέλλον που απεικονίζει το “Arco” δεν είναι ευχάριστο. Το 2075 οι άνθρωποι ζουν κάτω από θόλους, οι δουλειές έχουν παραδοθεί σε ρομπότ, η φροντίδα των παιδιών γίνεται από μηχανές, οι γονείς εμφανίζονται ως ολογράμματα. Είναι ένας κόσμος λειτουργικός, αποστειρωμένος, αποτελεσματικός και συναισθηματικά φτωχός. Δεν υπάρχει όμως η γνωστή sci-fi ηδονή της κατάρρευσης. Υπάρχει μια ήρεμη μελαγχολία, μια αίσθηση ότι κάτι χάθηκε, αλλά κάτι άλλο μπορεί ακόμη να γεννηθεί.
Η επιλογή να αφηγηθείς αυτή την ιστορία μέσα από δύο παιδιά, τον Άρκο και την Ίρις, δεν είναι απλώς αφηγηματικό τέχνασμα, φαντάζει πολιτική θέση. Ο Μπιενβενί παίρνει στα σοβαρά τα παιδιά, όχι ως σύμβολα αθωότητας, αλλά ως φορείς κρίσης και ευθύνης. Τα παιδιά στο “Arco” δεν είναι απλώς θεατές ενός κόσμου που καίγεται, αλλά κομμάτι του και πληρώνουν το τίμημα των επιλογών τους.
Σε αντίθεση με μεγάλο μέρος του αμερικανικού animation που επιμένει να προστατεύει το νεανικό κοινό από κάθε έννοια απώλειας, εδώ η απώλεια υπάρχει και είναι αμετάκλητη. Οι αποφάσεις έχουν συνέπειες, ο χρόνος που χάνεται δεν επιστρέφει. Η ταινία δεν χαρίζεται, αλλά ούτε γίνεται κυνική. Αυτός ο λεπτός ηθικός τόνος είναι ίσως το πιο ώριμο στοιχείο της.
Ο κόσμος του “Arco” είναι τεχνολογικά προηγμένος αλλά υπαρξιακά άδειος. Οι ενήλικες φορούν μάσκες-οθόνες, βρίσκονται σωματικά παρόντες αλλά πνευματικά απόντες. Η εκπαίδευση γίνεται μέσω εντυπωσιακών ολογραμμάτων, γεμάτων δεινόσαυρους και εικόνες. Το παρελθόν υπάρχει μόνο ως αναπαράσταση. Η φύση έχει μετατραπεί σε ανάμνηση κι όμως το animation επιμένει να την ζωγραφίζει παντού: στα σύννεφα, στα χρώματα, στα τοπία. Σαν υπενθύμιση ότι τίποτα δεν εξαφανίζεται πραγματικά όσο κάποιος το θυμάται.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η φιγούρα της ρομποτικής νταντά, της Μίκκι. Ένα μηχάνημα που μαθαίνει να αγαπά, επειδή το επιτρέπει η εμπειρία. Σε έναν κόσμο όπου η τεχνολογία παρουσιάζεται συχνά ως απειλή ή ως πανάκεια, το Arco επιλέγει μια τρίτη διαδρομή: η τεχνολογία αντανακλά τις αξίες αυτών που τη δημιουργούν. Επομένως ο κίνδυνος δεν είναι τα ρομπότ, αλλά η παραίτηση των ανθρώπων.
Το “Arco” δεν ενδιαφέρεται να εξηγήσει πώς λειτουργούν οι θόλοι, τα ταξίδια στον χρόνο ή τα ολογράμματα και σωστά πράττει, καθώς θέλει να αφήσει ξεκάθαρο μήνυμα. Δεν είναι hard sci-fi, αλλά ηθική επιστημονική φαντασία. Χρησιμοποιεί το μέλλον για να μιλήσει για το παρόν μας: για την αποξένωση, για την υποκατάσταση της φροντίδας από συστήματα, για την ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να λύσουμε υπαρξιακά προβλήματα με τεχνολογικά εργαλεία.
Η ταινία δεν είναι απαισιόδοξη παρά το βαρύ θέμα που πραγματεύεται στην ουσία του. Το αντίθετο, προτείνει την ιδέα της αναγέννησης, όχι ως βεβαιότητα, αλλά ως δυνατότητα. Η κλιματική κρίση παρουσιάζεται ως σημείο καμπής, όχι μόνο ως καταδίκη. Το ερώτημα δεν είναι αν ο κόσμος θα αλλάξει, αλλά τι είδους άνθρωποι θα είμαστε μέσα σε αυτόν τον αλλαγμένο κόσμο.
Σε μια εποχή όπου οι αφηγήσεις για το μέλλον ισορροπούν ανάμεσα στην καταστροφολογία και την τεχνολογική φαντασίωση, το “Arco” προσφέρει κάτι σπάνιο: ελπίδα. Μια υπενθύμιση ότι το μέλλον δεν ανήκει στις μηχανές ούτε στους αλγόριθμους, αλλά σε όσους επιλέγουν ακόμη να φροντίζουν, να ρισκάρουν, να αγαπούν κι ίσως αυτό είναι το πιο καθολικό μήνυμα που μπορεί να δώσει σήμερα μια παιδική ταινία: ότι η ευθύνη δε ξεκινά αύριο, αλλά είναι ήδη εδώ.
*Με στοιχεία από το Variety
