Η σχέση – σύνδεση του Γιώργου Τσιτιρίδη με τους Ρομά είναι μακρόχρονη, πολύμορφη, πολυεπίπεδη. Η συναναστροφή του σε οικογενειακό επίπεδο, αλλά και σε επίπεδο κοινότητας, η συμμετοχή του σε ομάδες δημιουργικής απασχόλησης, εθελοντικές υπηρεσίες και η δημοσίευση άρθρων για τη ζωή τους αποτέλεσαν ουσιαστικά το περιεχόμενο του πρώτου του βιβλίου. Τώρα έχουμε το δεύτερο, αυτή τη φορά καταπιάνεται με τα τσιγγάνικα παραμύθια και το κάνει με έναν μοναδικό τρόπο. 

Ο λόγος που επιλέγει αυτό το μονοπάτι δεν είναι καθόλου τυχαίο. Πρόκειται για μια ιδεολογική προσέγγιση των ευάλωτων μειονοτήτων που αποτελεί στάση ζωής για τον ίδιο. Η φιλομάθειά, η ερευνητική του ματιά, η συμπάθειά του στα όρια της αγάπης και ο σεβασμός για την κοινότητα τον κινητοποίησαν να πάρει αυτή την απόφαση. Ταυτόχρονα όμως η αγωνία του, η σκέψη, η αναγκαιότητα να διασώσει γραπτώς στοιχεία και πληροφορίες που μέσα στο χρόνο χάνονται. 

Το βιβλίο κινείται σε δύο βασικούς άξονες, οι οποίοι είναι αλληλένδετοι και συμπληρωματικοί. Ο εισαγωγικός γενικά για τα παραμύθια και ο δεύτερος εξειδικεύεται στα τσιγγάνικα παραμύθια. Σχετικά με το παραμύθι βλέπουμε ότι ετυμολογικά συνδέεται με όρους όπως το συμβουλεύω, το παρηγορώ, το ανακουφίζω. Τι ορίζεται επομένως ως παραμύθι; Μια λαϊκή ιστορία με αρχή μέση και τέλος που δεν ταυτίζεται με τη λογική πραγματικότητα. Δεν έχει απαραίτητα ηθικό δίδαγμα και έχει κοινά στοιχεία, ρίζες, καταγωγή και προέλευση από μύθους θρύλους, ιστορίες. Όπως για παράδειγμα επιρροές από τους άθλους του Ηρακλή, του Προμηθέα, τους Αργοναύτες, τους μύθους του Αισώπου κι άλλες θεματικές. 

Ο Τσιτιρίδης εξετάζει όλες τις θεωρίες, απόψεις, δημιουργίες του παραμυθιού. Τη γενετική θεωρία, πολλοί λαοί ανέπτυξαν  ιστορίες παραμυθιώ ομοιόμορφα. Την ιστορικο- γεωγραφική θεωρία όπου αλλάζει και προσαρμόζεται σε κάθε χώρα όπου διαδίδεται ένα παραμύθι, τη συμβολιστική θεωρία που καταγράφει γιορτές, ήθη, τελετές, παραδόσεις, τη φιλολογική θεωρία που καταγράφει μύθους όπως τα ομηρικά έπη, η Οδύσσεια και Ιλιάδα και την ανθρωπολογική θεωρία συνέχεια των πρωτόγονων λαών με αγαπητές ιστορίες, αλλά και άλλες που αφορούν τη βία, την απειλή και την εκάστοτε ανθρωπογεωγραφία. 

Η δομή, ο χρόνος, ο τόπος δράσης, η εξέλιξη και η πλοκή είναι σταδιακή. Πάντα υπάρχει μια κορύφωση της δράσης στο σημείο που δημιουργείται επιτάχυνση ή επιβράδυνση της ανάπτυξης της πλοκής και τις περισσότερες φορές έχουν αίσιο τέλος κι έναν διδακτικό, παραδειγματικό τόνο. Ο συγγραφέας μιλά για όρους όπως η απουσία, η ανταμοιβή, η αναγνώριση, η μεταμόρφωση, η εξαπάτηση, η νίκη, η δοκιμασία, η τιμωρία. Έχει διαβάσει πολλά βιβλία και καταφέρνει να αναγνωρίζει το παραμυθικό στοιχείο μέσα σε αυτά.  

Επιχειρεί σχετικά με τους Ρομά μια διαδρομή τους στον χρόνο και μας εξιστορεί πως τελικά φτάνουνε στην Ελλάδα αλλά και σε άλλες χώρες της Μεσογείου, όπως η Ισπανία, η Ιταλία ή ακόμα ακόμα και η Σουηδία. Η γλώσσα που χρησιμοποιούν είναι η ρομανί, μια ενδο ευρωπαϊκή γλώσσα. Η σανσκριτική γλώσσα των θεών, η βάση όλων των ευρωπαϊκών κρατών με δανεικές λέξεις που προήλθαν από την περιπλάνησή τους μέσα στο χρόνο και τα κράτη. Όπως από τα ιρανικά, τα ρουμανικά, τα σλαβικά και τα ελληνικά. Ο συγγραφέας συμπυκνώνει όλη αυτή την ιστορική χρονική διαδρομή μέσα στην ιστορία του παραμυθιού. Άνθρωποι που βίωσαν τον εξωτερικό και εσωτερικό ρατσισμό, που ακόμα και σήμερα είναι αντιμέτωποι με κοινωνικά στερεότυπα, που τους χαρακτηρίζουν γύφτους και όχι Ρομά ή Τσιγγάνους. Άνθρωποι που έζησαν ως νομάδες και γνωρίζουν τι θα πει περιπλάνηση, ξεριζωμός, περιθώριο, αλλά στο βάθος στο βάθος τους είναι αθίγγανοι, δηλαδή άτακτοι, άθικτοι και καθαροί. 

Ο τρόπος ζωής τους, όπως καταλαβαίνει κανείς είναι κάπως θα λέγαμε ταξιδιάρικος. Η Μετακίνηση αποτελεί μια άμυνα. Εκτίθενται συχνά σε κινδύνους, ταυτόχρονα όμως και στη δυσπιστία. Δεν μπορούν εύκολα να πιστέψουν, δεν μπορούν εύκολα να εμπιστευτούν, αλλά δεν μπορείς και εσύ από την μεριά σου εύκολα να τους εμπιστευτείς. Οι ίδιοι υποστηρίζουν ότι αιτία της μετακίνησής τους είναι η αποφυγή των πολέμων, των συγκρούσεων, των κινδύνων. Μέσα από αυτές τις αφηγήσεις δίνονται και πολιτισμικά στοιχεία, όπως η μελαχρινή, ομορφιά, η μουσική, ο χορός, το ντύσιμο, η ομορφιά, η γλώσσα επικοινωνίας, η εργατικότητα, η συμπάθεια και μια κρυφή αγάπη για τα γράμματα και τη μόρφωση. 

Οι Ρομά αγαπούν το θεσμό της οικογένειας, αντέχουν στο χρόνο και συνεχίζουν να μετακινούνται και να ψάχνουν το κατάλληλο μέρος να τους φιλοξενήσει. Με πίστη στις αξίες τους, ανθεκτικότητα και μαχητική – εργατική νοοτροπία. Δε θα πρέπει να ξεχνάμε ότι είναι ένας λαός που εξοντώθηκε από τη ναζιστική Γερμανία του με πάνω από 500.000 νεκρούς. 

Το τσιγγάνικο παραμύθι έχει επιρροή από αστικούς θρύλους, δανείζεται ιστορίες από άλλες χώρες καθώς ταξίδεψαν οι άνθρωποι και από χώρα σε χώρα θα λέγαμε ότι προσαρμόζεται. Το γενικότερο πλαίσιο των παραμυθιών δεν θα μπορούσε να διαφέρει πολύ συνολικά από τον όρο του παραμυθιού, ωστόσο εντάσσουν τα δικά τους στοιχεία με ταξικό πρόσημο. Σχολιάζουν την κοινωνική αδικία και την αγωνία τους για ζωή. Υπάρχει όμως κάτι αισιόδοξο η ελπίδα της μεταμόρφωσης και της ολικής ανατροπής για τη ζωή σε έναν καλύτερο κόσμο.  

Θα συναντήσουμε αναφορές στη χειρωνακτική εργασία, στη φύση και στο νερό, αλλά και στην ταπεινότητα, πράγμα που ελάχιστοι γνωρίζουν για αυτή τη φυλή. Στα τσιγγάνικα παραμύθια σημαντικό ρόλο παίζει η αφήγηση, το ταξίδι θα λέγαμε και όχι τόσο μεγάλο ρόλο η κατάληξη, καθώς λέγονται προφορικά και φτάνοντας προς το τέλος η μνήμη με έναν τρόπο θα λέγαμε κάπως εξασθενεί. Με έναν τρόπο υπάρχει κίνηση μέσα σε αυτά. Εναλλαγή συναισθημάτων, υπαινικτικά σχόλια, κάποια προκλητικά αλλά ενοχλητικά, αλλά ενδεχομένως απωθητικά. Αυτή είναι η κουλτούρα τους. Κάτι το οποίο αξίζει να σημειωθεί είναι η βαθιά τους πεποίθηση, ότι η μοίρα τους πολύ δύσκολα θα αλλάξει. Κάποια παραμύθια μας θυμίζουν ιστορίες να έχουμε ακούσει και υπάρχουν και ιδιαίτερα παραμύθια δικά τους, όπως βλέπουμε σε αυτό το βιβλίο. 

Πολλές από τις λέξεις που συναντάμε σε αυτά τα παραμύθια έχουν γίνει αφορμή για στίχους. “Γυφτοπούλα” που ακούγεται από τη Χάρις Αλεξίου και από τη Γλυκερία. Τα “Καρφιά” του Κώστα Χατζή. Η μουσική που ντύνει διάφορες δημιουργίες, συμπυκνώνει τη λαϊκή παράδοση και αυτή θα λέγαμε την εθνική συνείδηση. Σε ένα εξαιρετικό πόνημα ο Τσιτιρίδης δίνει την ευκαιρία στους Ρομά να έχουν ένα βιβλίο το οποίο θα τους συνοδεύει για πάντα. Η τομή που πετυχαίνει είναι πως σε μια δύσκολη χρονικά συγκυρία καταγράφει όσα οι άλλοι λένε με το στόμα και όπως είναι γνωστό τα γραπτά μένουν, ενώ τα λόγια πετούν. 

“Το Τσιγγάνικο παραμύθι”, του Γιώργου Τσιτιρίδη • Εκδόσεις Μέθεξις

 

 

➪ Ακολουθήστε το OLAFAQ στο Facebook, Bluesky και Instagram.